16 yaşdan aşağı uşaqların sosial şəbəkələrə girişinin qadağan olunması ilə bağlı qanun layihəsi ilk baxışdan məntiqli görünür. Valideynlərin narahatlığı başadüşüləndir. TikTok, Instagram, Snapchat və digər platformalar diqqət dağınıqlığından tutmuş psixoloji asılılığa, kiberzorakılıqdan tutmuş özünəinam problemlərinə qədər bir çox təhlükələr yaradır. Bu təhlükələri inkar etmək mümkün deyil.
Amma məsələ ondadır ki, hər təhlükənin həlli qadağa deyil.
İnternet artıq həyatın kənarında yerləşən virtual məkan deyil. O, həyatın özüdür. Bugünkü yeniyetmə dostları ilə orada ünsiyyət qurur, xəbərləri oradan alır, maraq dairələrini orada formalaşdırır, gələcəyin peşələri ilə orada tanış olur. Belə bir dünyada 16 yaşına qədər sosial şəbəkələri tam qadağan etmək uşağı təhlükədən qorumaqdan çox, onu reallıqdan təcrid etmək riskini yaradır.
Tarix göstərir ki, qadağalar çox vaxt problemi həll etmir, sadəcə onu görünməz edir. Alkoqolun qadağan olunması içkini yox etmədiyi kimi, sosial şəbəkələrin qadağan olunması da uşaqları internetdən uzaqlaşdırmayacaq. Məsələn, onlar yaşlarını saxtalaşdıracaq, başqa hesablar açacaq, VPN istifadə edəcək və böyüklərin nəzarətindən kənarda fəaliyyət göstərəcəklər. Görünən odur ki, buna da güclü nəzarət etmək, texniki həllər lazım olacaq.
Əsl sual budur: biz uşaqları internetdən qorumaq istəyirik, yoxsa onları internetdə yaşamağa hazırlamaq?
Birinci yanaşma qapını bağlamaqdır. İkinci yanaşma isə uşağa qapını necə açıb-bağlamağı öyrətməkdir.
Müasir dünyanın ehtiyacı rəqəmsal savadlılıqdır. Uşaq saxta xəbəri tanımağı, şəxsi məlumatlarını qorumağı, onlayn manipulyasiyanı ayırd etməyi, sosial şəbəkələrin psixoloji təsirlərini başa düşməyi öyrənməlidir. Bu bacarıqlar məktəbdə, ailədə və ictimai mühitdə formalaşmalıdır. Çünki 16 yaşına çatanda birdən-birə internetlə qarşılaşmayacaq; o vaxta qədər artıq həmin dünyanın içində olacaq.
Dövlətin məsuliyyəti uşaqları qorumaqdır. Lakin qorumaqla nəzarət etmək arasında incə bir xətt var. Bu xətt keçildikdə dövlət valideynin yerinə qərar verməyə başlayır. Halbuki hər ailənin övladına yanaşması fərqlidir. Bəzən 14 yaşlı bir yeniyetmə sosial şəbəkələrdən şüurlu istifadə edə bilir, amma 20 yaşlı bir gənc bu bacarığa sahib olmur.
Sosial şəbəkələr təhlükəlidir. Buna şübhə yoxdur. Ancaq təhlükəli olan hər şeyi qadağan etmək mümkün olsaydı, həyat çoxdan qanunlarla idarə olunan steril laboratoriyaya çevrilərdi.
Uşaqları gələcəyə hazırlamağın yolu onları gələcəkdən uzaq tutmaq deyil. Əksinə, onları həmin gələcəyin içində düşünməyi, seçməyi və məsuliyyət daşımağı öyrətməkdir. Çünki azadlıq öyrənilmədən veriləndə təhlükəlidir, amma qadağa ilə əvəz ediləndə daha təhlükəli olur.
Ona görə də bütün hallarda qadağa ilə yanaşı alternativləri də düşünmək, həll etmək vacibdir.
Çünki hazırda sosial şəbəkələrdə vəziyyət elədir ki, bu qadağaya tam da qarşı gəlmək olmur. Məncə, bunlarla yanaşı həm də sosial şəbəkədə baş verən digər mənfi hallar, böyüklərin etdikləri barədə cəza tədbirləri daha çox artmalıdır. Elə uşaqlarımızın təhlükəsizliyi üçün.
Elmar
