Kriminal düşüncə cəmiyyətə hakim kəsiləndə, mübahisənin sonu bəzən barışıq deyil, faciə olur.
Bəzən bir xəbər oxuyursan və istər-istəməz düşünürsən ki, biz hara gedirik? İnsanlar arasında yaranan adi bir mübahisə nə vaxtdan ölüm-dirim məsələsinə çevrilib? Nə vaxtdan kiminsə sözünü qəbul etdirmək üçün səsini qaldırması, güc nümayiş etdirməsi, qarşı tərəfi qorxutması adi davranış kimi qəbul olunmağa başlayıb? Axı insanı insan edən onun əlindəki güc deyil, həmin gücü nə vaxt və necə istifadə etməyi bacarmasıdır.
Bakının Xətai rayonunda bir nəfərin ölümü ilə nəticələnən kütləvi dava da bu sualları yenidən gündəmə gətirdi. Hadisənin iştirakçıları arasında deputat Arzuxan Əlizadənin oğlu Əhməd Əlizadənin adının çəkilməsi isə məsələyə əlavə ictimai maraq yaratdı. Ancaq burada söhbət yalnız hansısa deputatın ailəsindən getmir. Söhbət bütövlükdə cəmiyyətdə formalaşan münasibətlərdən, mübahisələrin həll üsulundan və qanunun yerini şəxsi nüfuzun, qorxunun, gücün tutmağa çalışmasından gedir.
Hadisənin bütün təfərrüatları hüquq-mühafizə orqanları və məhkəmə tərəfindən aydınlaşdırılmalıdır. Kiminsə adının insidentdə hallanması onun avtomatik olaraq cinayətkar elan edilməsi demək deyil. Hüquq hamıya eyni yanaşmalı, həqiqət isə şayiələrə deyil, sübutlara əsaslanmalıdır. Lakin bu prinsipə riayət etməyimiz hadisənin ortaya çıxardığı daha böyük problemi müzakirə etməyə mane olmamalıdır.
Kriminal aləmə maraq, təhlükəli nüfuz həvəsi və güc nümayişi cəmiyyət üçün ciddi xəbərdarlıqdır.
Son illər kriminal aləmin həyat tərzini, onun nümayəndələrinin davranışlarını, danışıq tərzini və özünəməxsus “qaydalarını” bir növ nüfuz göstəricisi kimi təqdim etməyə çalışan yanaşmaların təhlükəsi az deyil. Bəzi insanlar üçün sərt görünmək, ətrafına qorxu salmaq, mübahisədə geri çəkilməmək az qala kişilik meyarına çevrilir. Halbuki bunların heç biri insanın dəyərini müəyyənləşdirmir.
Əsl güc münaqişəni böyütməkdə deyil, onu dayandırmaqda, özünə hakim olmaqda, bir anlıq qəzəbin illərlə davam edəcək faciəyə çevrilməsinin qarşısını almaqdadır. Bir neçə dəqiqəlik əsəb, düşünülməmiş hərəkət, kiməsə nəyisə sübut etmək həvəsi bir ailənin dayağını əlindən ala, uşaqları atasız, valideynləri övladsız qoya bilər. Hadisə bitir, insanlar dağılışır, amma geridə qalan ağrı heç də həmin gecə ilə bitmir.
Ölən insanın ailəsi üçün həyat əvvəlki axarına qayıtmır. Onun yaxınları üçün hər gün bir boşluqla başlayır. Bəzən bir ailənin gələcəyi, övladlarının arzuları, illərlə qurulan planlar bir anın içində alt-üst olur. Buna görə də ölümə aparan davalara sadəcə növbəti kriminal xəbər kimi baxmaq olmaz. Hər belə hadisə cəmiyyətin özünə verməli olduğu ciddi sualdır: Biz mübahisəni həll etməyi bacarırıq, yoxsa onu daha da alovlandırmağı?
Digər tərəfdən, cəmiyyətdə nüfuz sahibi olan şəxslərin ailə üzvlərinin davranışlarına münasibətdə də ikili standartlara yol verilməməlidir. Deputat övladı olmaq heç kimə əlavə hüquq vermədiyi kimi, heç kimi avtomatik təqsirli də etmir. İctimai vəzifə daşıyan şəxslərin ailə üzvləri də qanun qarşısında hamı ilə eyni mövqedə olmalıdırlar. Nə ad, nə vəzifə, nə də əlaqələr məsuliyyətdən qoruma vasitəsinə çevrilməlidir.
Əgər kimsə qanunu pozubsa, bunu sübutlar müəyyən etməli və məsuliyyət hüquqi qaydada həll olunmalıdır. Əgər şəxs barəsində yayılan iddialar əsassızdırsa, onun nüfuzuna zərər vurulmasına da yol verilməməlidir. Ədalət yalnız cəza vermək deyil, həm də günahsız insanı əsassız ittihamdan qorumaqdır.
Amma bir həqiqət də var ki, kriminal aləmin qaydalarını cəmiyyətin qaydalarından üstün tutmağa çalışan düşüncə nə qədər romantikləşdirilsə də, onun sonu çox vaxt faciə ilə üz-üzə qoyur. Heç bir mübahisə insan həyatından qiymətli deyil. Heç bir şəxsi inciklik, biznes anlaşılmazlığı və ya nüfuz davası bir insanın ölümünə haqq qazandıra bilməz.
Bəlkə də, ən ağrılı məqam budur: insanlar bəzən bir-birinə qalib gəlmək istəyərkən həyatın özünə məğlub olurlar. Bir addım geri çəkilməyi zəiflik sayırlar, amma həmin addımın onları böyük bəladan xilas edə biləcəyini düşünmürlər. Halbuki hər davada qalib gəlmək məcburiyyəti yoxdur. Bəzən ən böyük qələbə davadan uzaqlaşmaq, mübahisəni qanuni yolla həll etmək və heç kimin həyatını təhlükəyə atmamaqdır.
Bu hadisə də bizə bir daha xatırladır ki, cəmiyyətin təhlükəsizliyi yalnız polis tədbirləri ilə təmin olunmur. Bunun üçün hüquqa hörmət, sağlam ailə tərbiyəsi, gənclərə düzgün nümunə, zorakılığa qarşı qəti mövqe və kriminal düşüncənin nüfuz vasitəsi kimi təqdim edilməsinə son qoyulması lazımdır.
Çünki bir insanın ölümü ilə bitən dava əslində yalnız iki tərəfin mübahisəsi deyil. O, hamımız üçün xəbərdarlıqdır.
İnsan həyatından üstün nüfuz yoxdur. Qanundan üstün ad yoxdur. Və heç bir mübahisə bir insanın həyatına dəyməz.
Elmar
