“Əmlakın məhkəmə yolu ilə bölünməsi mülki hüquq münasibətlərində ən çox mübahisə doğuran məsələlərdən biridir. Bu mübahisələr xüsusilə nikahın pozulması, ailə üzvləri arasında münasibətlərin kəskinləşməsi, mirasın bölüşdürülməsi və bir neçə şəxsin eyni əmlaka mülkiyyət hüququnun mövcud olduğu hallarda aktuallaşır”.
Gununsesi.info-ya danışan əmlak məsələləri üzrə ekspert Fərid Cəfərli mövzunu belə şərh edib:
“Əsas məqam ondan ibarətdir ki, əmlakın bölünməsi yalnız onun fiziki olaraq tərəflər arasında paylaşdırılması demək deyil. Bu proses, ilk növbədə, mülkiyyət hüququnun kimə məxsus olmasının, şəxslərin hüquqi statusunun, əmlakın əldə edilmə əsaslarının, payların həcminin və mövcud hüquqların müəyyən edilməsini tələb edir.Məsələn, ər-arvaddan birinin nikahdan əvvəl əldə etdiyi əmlak, eləcə də nikah dövründə ona hədiyyə edilmiş və ya vərəsəlik qaydasında keçmiş əmlak, bir qayda olaraq, həmin şəxsin ayrıca mülkiyyəti hesab olunur. Bununla belə, ayrıca mülkiyyətə aid əmlakın dəyərinin digər həyat yoldaşının vəsaiti və ya ümumi vəsait hesabına əhəmiyyətli dərəcədə artırıldığı hallar ayrıca hüquqi qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Ümumi birgə mülkiyyətin bölünməsi zamanı ilkin hüquqi yanaşma ər-arvadın paylarının bərabərliyi prinsipidir. Bununla belə, qanunla nəzərdə tutulmuş əsaslar və konkret işin halları nəzərə alınmaqla məhkəmənin fərqli nəticəyə gəlməsi mümkündür.
Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, əmlakın yalnız bir həyat yoldaşının adına rəsmiləşdirilməsi həmin əmlakın mütləq şəkildə onun şəxsi mülkiyyəti olması demək deyil. Əgər əmlak nikah dövründə ümumi vəsait hesabına əldə edilibsə, onun hüquqi rejimi yalnız dövlət qeydiyyatındakı ada əsasən müəyyən edilmir.
Eyni zamanda, əmlakın birgə mülkiyyətə aid olması da hər bir konkret halda sübutlarla əsaslandırılmalıdır.Ailə münaqişələri zamanı ən ciddi problemlərdən biri tərəflərdən birinin digərinin razılığı olmadan əmlakı satmağa, bağışlamağa, özgəninkiləşdirməyə və ya əmlak üzərində faktiki nəzarəti ələ keçirməyə çalışmasıdır.
Belə hallarda hüquqi müdafiə yalnız sonradan əmlakın bölünməsi tələbi ilə məhkəməyə müraciət etməklə məhdudlaşmamalıdır. İşin hallarından asılı olaraq, iddianın təmin edilməsi tədbirlərinin görülməsi, mübahisəli əmlak üzərinə həbs qoyulması və ya qanunla mümkün olan digər müvəqqəti müdafiə tədbirlərinin tətbiqi məsələsi də nəzərdən keçirilməlidir.Paylı mülkiyyət bir əmlak üzərində iki və ya daha çox şəxsin müəyyən edilmiş paylar əsasında mülkiyyət hüququna malik olmasıdır. Bu münasibətlər yalnız ailə üzvləri arasında deyil, həmçinin vərəsələr, keçmiş həyat yoldaşları, birgə əmlak əldə etmiş şəxslər və digər mülkiyyətçilər arasında yarana bilər.
Paylı mülkiyyətin bölünməsi zamanı ilk növbədə hər bir mülkiyyətçinin hüquqi baxımdan hansı paya malik olduğu müəyyən edilməlidir. Bu paylar müvafiq hüquqmüəyyənedici sənədlər, müqavilələr, qanunvericilik və zəruri hallarda məhkəmə qərarı əsasında müəyyən olunur.
Burada mühüm məsələ payın hüquqi mənası ilə əmlakın fiziki hissəsinin fərqləndirilməsidir. Məsələn, bir şəxs mənzilin dörddəbir payına malikdirsə, bu, avtomatik olaraq mənzilin konkret otağının ona məxsus olması demək deyil. İdeal pay əmlak üzərində mülkiyyət hüququnun müəyyən hissəsini ifadə edir və onun konkret fiziki hissəyə uyğunlaşdırılması ayrıca hüquqi və texniki qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Əmlakın naturada bölünməsi mümkün olduqda, onun müstəqil istifadə edilə bilən hissələrə ayrılması məsələsi nəzərdən keçirilə bilər. Lakin bölünmə əmlaka qeyri-mütənasib zərər vurursa, onun təyinatını dəyişdirirsə və ya qanunla qorunan hüquqları pozursa, naturada bölünmə mümkün olmaya bilər.
Belə hallarda mübahisənin xarakterindən və qanunvericiliyin tələblərindən asılı olaraq, kompensasiya ödənilməsi, payın digər mülkiyyətçiyə verilməsi və ya əmlakın bölünməsinin başqa hüquqi üsulları müzakirə oluna bilər.Əmlakın bölünməsi ilə bağlı işlərdə məhkəmə yalnız tərəflərin iddialarını dinləməklə kifayətlənmir. İş üzrə təqdim edilmiş sübutlar, hüquqi münasibətlərin xarakteri və tətbiq edilməli qanun normaları kompleks şəkildə qiymətləndirilir”.
O əsas meyarlar toxunub:
“Mülkiyyət hüququnun əsası: Əmlakın hansı hüquqi əsasla əldə edilməsi və kimin adına rəsmiləşdirilməsi.
Əldə edilmə vaxtı: Əmlakın nikahdan əvvəl, nikah dövründə və ya başqa hüquqi münasibət çərçivəsində əldə olunması.
Maliyyə mənbələri: Əmlakın alınmasına sərf edilmiş vəsaitin kimə məxsus olması və bu vəsaitin sənədlərlə təsdiqi.
Payların həcmi: Tərəflərin paylarının qanun, müqavilə və ya digər hüquqi əsaslar üzrə müəyyən edilməsi.
Əmlakın bölünmə imkanları: Əmlakın naturada bölünməsinin texniki və hüquqi baxımdan mümkün olub-olmaması.
Üçüncü şəxslərin hüquqları: Əmlak üzərində ipoteka, digər şəxslərin hüquqları və ya qanunla qorunan mənafelərin mövcudluğu.
Prosessual tələblər: İddia müddətləri, sübutetmə vəzifəsi, iddianın düzgün formalaşdırılması və digər prosessual məsələlər.
Məhkəmənin məqsədi tərəflərdən birinə formal üstünlük vermək deyil, mübahisəni qanunvericiliyin tələblərinə və müəyyən edilmiş faktiki hallara uyğun həll etməkdir”.
Şəbnəm
