Heç şübhəsiz ki, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər sadəcə iki dövlətin diplomatik əlaqələrindən ibarət deyil.
Bu münasibətlərin arxasında ortaq tarix, dil yaxınlığı, mədəni bağlar, müharibə və sınaq dövrlərində formalaşmış həmrəylik dayanır.
Məhz buna görə də Türkiyədən Azərbaycana yönələn son ittihamlar cəmiyyətdə haqlı narahatlıq doğurur.
Lakin bu hadisələrə münasibət bildirərkən bir prinsip xüsusilə qorunmalıdır: tənqid və ittihamların hədəfi Türkiyə dövləti və Türkiyə xalqı deyil, siyasi məsuliyyət daşıyan AKP hakimiyyəti, onun ideoloji xətti və həmin xətti təmsil edən şəxslər olmalıdır.
Bu fərq təkcə siyasi korrektlik məsələsi deyil. Bu, həm də sağlam düşüncənin, siyasi təhlilin və iki xalq arasındakı münasibətlərin qorunmasının tələbidir.
Son mübahisələrin mərkəzində Azərbaycanda məktəbli geyim qaydaları, başörtüsü məsələsi və ölkənin dünyəvi idarəçilik prinsipləri dayanır. Türkiyədə hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) bəzi nümayəndələrinin Azərbaycanla bağlı açıqlamaları isə bu mövzunu adi fikir mübadiləsi çərçivəsindən çıxararaq siyasi qarşıdurma müstəvisinə daşıyıb.
Ümumiyyətlə, burada əsas sual başörtüsünün tərəfdarı və ya əleyhdarı olmaqdan daha genişdir. Bir dövlətin siyasi elitası digər müstəqil dövlətin daxili qaydaları haqqında hansı həddə danışa bilər? Tarixi və mədəni yaxınlıq qarşı tərəfin qərarlarına təsir göstərmək üçün siyasi əsas yaradırmı?
Cavab aydındır. Dostluq münasibətləri heç bir dövlətə digərinin daxili işlərinə müdaxilə etmək hüququ vermir. Azərbaycanla Türkiyənin münasibətləri də bu prinsipdən istisna deyil.
Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu, hüquqi sistemi və təhsil siyasəti ölkənin öz ictimai-siyasi inkişafının bir hissəsidir. Bu siyasətin ayrı-ayrı qərarlarını tənqid etmək, onların hüquqi və sosial nəticələrini müzakirəyə çıxarmaq mümkündür. Hətta Azərbaycan hakimiyyətinin qərarlarına daxildən və xaricdən ünvanlanan əsaslandırılmış tənqid də demokratik müzakirənin bir hissəsi ola bilər. Ancaq tənqidlə siyasi təzyiq, fikir bildirməklə hökm vermək arasında ciddi fərq var. Xüsusilə də dinin siyasi səfərbərlik vasitəsinə çevrildiyi hallarda bu fərq daha aydın görünür.
Məsələni yalnız dini azadlıqlar üzərindən təqdim etmək də siyasi mənzərənin tam görünməsinə mane olur. Başörtüsü fərdi inanc, şəxsi seçim və dini kimlik məsələsi olduğu qədər, bəzi siyasi qüvvələr üçün səfərbəredici simvola da çevrilə bilir. Dini həssaslıqlar üzərindən ictimai rəy formalaşdırmaq, başqa ölkənin siyasətini ideoloji meyarlarla qiymətləndirmək və bununla siyasi üstünlük əldə etmək cəhdi ayrıca müzakirə edilməlidir.
Məhz bu kontekstdə AKP-nin siyasi və ideoloji xəttini tənqid etmək zərurəti yaranır. Partiyanın uzun illər ərzində dinin ictimai-siyasi həyatdakı roluna verdiyi əhəmiyyət, dini kimliyi siyasi diskursun mühüm elementinə çevirməsi və bəzi nümayəndələrinin Azərbaycanla bağlı açıqlamaları tənqid üçün əsas yaradır.
Bu xətti nurçu-islamçı siyasi yanaşma kimi səciyyələndirmək mümkündür. Ancaq belə bir xarakteristika bütün Türkiyə cəmiyyətinə, bütün dindarlara və ya bütün türk siyasi düşüncəsinə şamil edilməməlidir. Söhbət konkret hakimiyyətin siyasi seçimlərindən və onun təmsilçilərinin davranışlarından gedir.
Türkiyə xalqının özü vahid siyasi iradəyə malik, hamının eyni ideologiyanı bölüşdüyü bir kütlə deyil. Türkiyədə dünyəviliyi müdafiə edənlər də var, mühafizəkarlar da, islamçı siyasi düşüncəyə qarşı çıxanlar da, AKP-ni dəstəkləyənlər də. Bu cəmiyyətin mürəkkəbliyini nəzərə almadan Türkiyədən gələn hər hansı ittihama görə bütöv xalqa qarşı mövqe tutmaq, əslində, tənqid etdiyimiz ümumiləşdirmənin eynisini təkrarlamaqdır.
Türkiyədə hakimiyyətin mövqeyi Türkiyə xalqının yekdil mövqeyi deyil. Eyni zamanda, AKP nümayəndələrinin açıqlamaları avtomatik olaraq Türkiyə dövlətinin, bütün dövlət institutlarının və ya bütün türk xalqının mövqeyi sayıla bilməz. Türkiyənin özündə də Azərbaycanın suverenliyinə hörmətlə yanaşan, iki ölkə arasında gərginliyin artmasını istəməyən və mübahisələrin diplomatik yollarla həllini müdafiə edən siyasi qüvvələr var. Məsələn, Türkiyənin müxalifətindən və hakimiyyət müttəfiqlərindən fərqli mövqelər səslənməsi göstərir ki, bu məsələdə vahid siyasi yanaşmadan danışmaq düzgün olmazdı.
Digər mühüm məqam “Bir millət, iki dövlət” prinsipinin mahiyyətidir. Bu ifadə iki ölkənin tarixi yaxınlığını və strateji tərəfdaşlığını ifadə edir. Lakin o, bir dövlətin digərinə siyasi və ideoloji baxımdan istiqamət verməsi üçün əsas deyil. Əgər bu prinsip qarşılıqlı hörmətə söykənirsə, onda həmin hörmət Azərbaycanın dünyəvi dövlət modelinə, Türkiyənin siyasi seçimlərinə və hər iki ölkənin müstəqil qərarvermə hüququna eyni dərəcədə şamil olunmalıdır.
Qardaşlıq münasibətləri tənqidə qadağa qoymaq demək deyil. Əksinə, həqiqi dostluq tərəflərin bir-birinin suverenliyinə hörmət etməsini, fikir ayrılıqlarını təhdid və ittihamlarla deyil, dialoqla həll etməsini tələb edir. Azərbaycan Türkiyənin daxili siyasi mübarizəsində tərəf olmaq məcburiyyətində olmadığı kimi, Türkiyədəki siyasi qüvvələr də Azərbaycanın daxili siyasətini öz ideoloji mübarizələrinin alətinə çevirməməlidirlər.
Üstəlik, bu mübahisənin daha geniş regional nəticələri də nəzərə alınmalıdır. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında yaranan hər hansı gərginlikdən faydalanmaq istəyən qüvvələr mövcuddur. Sosial şəbəkələrdə emosional reaksiyaların qızışdırılması, qarşılıqlı təhqirlərin yayılması və siyasi fikir ayrılıqlarının xalqlar arasında düşmənçiliyə çevrilməsi strateji tərəfdaşlığın zəifləməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ictimaiyyəti emosional təbliğatla əsaslandırılmış siyasi tənqidi bir-birindən ayırmalıdır.
Bu, Türkiyədən gələn əsassız ittihamlara susmaq çağırışı deyil. Əksinə, Azərbaycan öz suverenliyini, konstitusion prinsiplərini və milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etməlidir. Lakin bunu edərkən tənqidin ünvanını düzgün seçmək lazımdır. Konkret siyasi qərarların, hakimiyyət təmsilçilərinin və ideoloji yanaşmaların tənqidi ilə bütöv xalqın ittiham edilməsi arasında sərhəd qorunmalıdır.
Konkret desək, bu gün əsas məsələ Türkiyəyə qarşı olmaq deyil, siyasi məsuliyyət daşıyanların davranışlarına prinsipial münasibət bildirməkdir. AKP hakimiyyətinin dini və ideoloji məsələləri başqa ölkənin daxili siyasətinə təsir vasitəsinə çevirməsi cəsarətlə tənqid edilə bilər və edilməlidir. Lakin bu tənqid Türkiyə xalqına qarşı düşmənçilik formasına salınmamalıdır.
Elmar
Gununsesi.info
