Ombudsmanın maaşının dördqat artırılaraq 12 min manata çatdırılması cəmiyyətdə müzakirələrə səbəb oldu.
Təbii ki, belə bir qərarın müzakirə olunması da normaldır. Çünki söhbət dövlət vəzifəsi tutan şəxsin gəlirindən gedir və bu gəlirin cəmiyyətin sosial reallığı ilə müqayisə edilməsi qaçılmazdır.
Amma məncə, məsələnin mahiyyətini yalnız “ombudsmanın maaşı 12 min manat olmalıdır, ya olmamalıdır?” sualına gətirib çıxarmaq düzgün deyil.
Əsl məsələ, bəlkə də, başqa yerdədir.
Problem yüksək vəzifəli şəxsin maaşının artırılmasında deyil. Əsas problem odur ki, bu artımın baş verdiyi cəmiyyətdə insanların böyük hissəsi öz gəlirlərinin və həyat səviyyəsinin eyni sürətlə yüksəldiyini hiss etmir.
Əgər ölkədə müəllimin, həkimin, mühəndisin, fəhlənin, dövlət qulluqçusunun, təqaüdçünün gəliri də ardıcıl şəkildə artırsa, sosial təminat güclənirsə, insanların gündəlik xərclərlə bağlı narahatlığı azalırsa, yüksək vəzifəli şəxsin maaşının artırılması cəmiyyət üçün bu qədər həssas məsələ olmaya bilər.
Çünki insan öz həyatında da irəliləyiş görür.
Məsələ yalnız rəqəmlərin böyüklüyündə deyil, ədalət hissindədir.
Tutaq ki, bir ölkədə yüksək vəzifəli şəxsin maaşı artırılır. Eyni zamanda həmin ölkədə orta gəlirli ailə kirayə, ərzaq, kommunal xərclər və digər gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkir. İnsanların maaşı nominal olaraq artsa belə, qiymətlərin yüksəlməsi həmin artımı hiss etməyə imkan vermirsə, cəmiyyət təbii olaraq soruşur: “Bəs mənim həyatım nə vaxt yaxşılaşacaq?”
Bu sual konkret bir vəzifəli şəxsə qarşı narazılıq deyil.
Bu, sosial müqayisədən doğan sualdır.
Çünki vətəndaş dövlətin qərarlarına yalnız öz maaşı ilə baxmır. O, öz həyatını həmin qərarların nəticələri ilə müqayisə edir.
Ombudsmanın 12 min manat maaş alması öz-özlüyündə ölkənin ən böyük problemi deyil. Dövlət institutlarının rəhbər şəxslərinin məsuliyyətinə, səlahiyyətinə və iş yükünə uyğun əməkhaqqı müəyyənləşdirilməsi normal idarəetmənin bir hissəsidir. Hətta müəyyən mənada dövlət vəzifələrinin peşəkar və layiqli insanlar üçün cəlbedici olması da vacibdir.
Amma bunun yanında başqa bir məsələ də var ki, o da dövlətin sosial ədalət hissini qorumaq məsuliyyətidir.
Yüksək vəzifələrdə çalışan insanların gəlirlərinin artırılması ilə yanaşı, geniş əhali təbəqəsinin gəlirlərinin də real şəkildə yüksəlməsi vacibdir. İnsan yalnız maaşının kağız üzərində artdığını yox, həmin maaşla daha yaxşı yaşaya bildiyini görməlidir.
Əks halda, rəqəmlər böyüyür, amma rifah böyümür.
Və məhz burada narazılığın mənbəyi ortaya çıxır.
Bu gün bir insanın gözündə 12 min manatlıq maaşın böyük görünməsinin səbəbi yalnız 12 min manatın özü deyil. Bu rəqəmin qarşısında onun öz gəlirinin nə qədər olması dayanır. Onun aldığı maaşın nə qədərinin ərzağa, kirayəyə, dərmana, təhsilə və digər xərclərə getməsi dayanır.
Deməli, cəmiyyətin reaksiyasını yalnız “niyə bu qədər maaş?” sualı ilə izah etmək düzgün olmaz.
Əsl sual budur:
Niyə cəmiyyətin bir hissəsi öz həyatında eyni rahatlığı və artımı hiss etmir?
Əgər insanların gəlirləri artır, sosial müdafiə sistemi güclənir, pensiyalar və əməkhaqları həyat bahalılığı ilə ayaqlaşır, orta təbəqə genişlənir və vətəndaş gələcəyinə daha inamla baxırsa, yüksək vəzifəli şəxsin maaşının artırılması da başqa cür qəbul olunur.
Çünki insan düşünür ki, dövlət yalnız məmurun deyil, vətəndaşın da gəlirini artırır.
Bu baxımdan, məsələni “ombudsmanın maaşı çoxdur” müstəvisindən çıxarıb daha geniş sosial kontekstdə müzakirə etmək lazımdır.
Əslində, sağlam cəmiyyətin əsas göstəricilərindən biri də budur ki, dövlət vəzifəsində çalışan şəxsin rifahı ilə sıravi vətəndaşın rifahı arasında uçurum nə qədər böyükdür?
Bu fərqin olması müəyyən qədər təbiidir. Məsuliyyət, vəzifə, səlahiyyət və peşəkarlıq fərqli əməkhaqqı sistemini zəruri edə bilər. Amma fərq o zaman cəmiyyət üçün problemə çevrilir ki, aşağı gəlirli və orta gəlirli təbəqənin həyat səviyyəsi uzun müddət ciddi şəkildə yaxşılaşmır.
Ona görə də 12 min manatlıq maaş müzakirəsi əslində bizə daha böyük bir məsələni göstərdi.
Cəmiyyət yüksək vəzifəli şəxsin nə qədər qazandığından daha çox, özünün nə qədər yaxşı yaşaya bildiyi ilə maraqlanır.
Əgər vətəndaşın gəliri artırsa, sosial təhlükəsizlik hissi güclənirsə və sabahına inamı çoxalırsa, başqasının qazancı ona daha az narahatlıq gətirir.
Çünki rifah yalnız bir qrupun deyil, ümumi cəmiyyətin hiss etdiyi bir prosesə çevrilir.
Bəlkə də, bu müzakirədən çıxarmalı olduğumuz əsas nəticə budur: məsələ bir məmurun maaşının artmasında deyil, cəmiyyətin ümumi rifahının nə qədər artmasındadır.
İnsan öz maaşında, pensiyasında, evində, süfrəsində və gələcəyə olan ümidində inkişaf görürsə, yüksək maaşlar artıq sosial ədalətsizliyin simvolu kimi görünmür.
Əksinə, problem o zaman yaranır ki, yuxarıdakı rəqəmlər sürətlə böyüyür, aşağıdakı ailənin gündəlik qayğıları isə yerində qalır.
Deməli, bu müzakirənin ən doğru istiqaməti kiminsə maaşını aşağı salmaq yox, daha çox insanın gəlirini yuxarı qaldırmaqdır.
Çünki ədalətli cəmiyyət hamının eyni maaş alması demək deyil.
Ədalətli cəmiyyət daha çox insanın ləyaqətli yaşaya bilməsi deməkdir.
Elmar
