Türkiyə zəngin mədəni irsinin qorunması və qanunsuz yollarla xaricə aparılmış tarixi əsərlərin geri qaytarılması istiqamətində mühüm addımlar atmaqda davam edir. İstanbul Arxeologiya Muzeylərində keçirilən mətbuat konfransında mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoy ABŞ-dan Türkiyəyə yeni qaytarılmış 100 mədəniyyət nümunəsini ictimaiyyətə təqdim edib. Tədbir çərçivəsində “Çıxış yolu yoxdur: Boubon” adlı sərginin də rəsmi açılışı olub.
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən beynəlxalq hüquqi və elmi diplomatiyanın nəticəsi olaraq, Anadolunun qədim tarixini əks etdirən çoxsaylı qiymətli əsərlərin son dövrlərdə Türkiyəyə qaytarılması təmin edilib. Bu istiqamətdə mühüm hadisələrdən biri 2026-cı ilin may ayında ABŞ-da fəaliyyət göstərən hərrac evlərindən birinin Anadolu mənşəli tarixi əsərləri satışa çıxarması olub. Nazirlik dərhal hərəkətə keçərək elmi məlumat və sənədləri Manhetten Dairə Prokurorluğuna və ABŞ-ın Daxili Təhlükəsizlik Araşdırmaları İdarəsinə (HSI) təqdim edib. Nəticədə hərrac dayandırılıb və həmin əsərlərin Türkiyəyə qaytarılması təmin olunub.
Geri qaytarılan mədəniyyət nümunələrinin təqdimatı zamanı nazir Mehmet Nuri Ersoy bu prosesdə Manhetten Dairə Prokurorluğunun, HSI-nin, Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin və ölkənin Nyu-Yorkdakı Baş Konsulluğunun göstərdiyi dəstəyin əhəmiyyətini vurğulayıb. O, həmçinin əsərlərin Türkiyəyə təhlükəsiz şəkildə çatdırılmasına görə “Türk Hava Yolları”na təşəkkür edib.
Manhetten Dairə Prokurorluğunun prokuror müavini və İnsan Alveri ilə Mübarizə Bölməsinin rəhbəri Metyu Boqdanosun da iştirak etdiyi tədbirdə çıxış edən nazir Ersoy bildirib: “Məqsədimiz yalnız əsərləri bir sərgi vitrinindən digərinə daşımaq deyil, onları öz hekayələri və mənsub olduqları mədəni kontekst çərçivəsində yenidən dəyərləndirməkdir”. Nazir Türkiyənin mədəni sərvətlərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizəsini qətiyyətlə davam etdirəcəyini də qeyd edib.
Qədim musiqi alətlərindən memarlıq nümunələrinin üzərindəki relyeflərə qədər müxtəlif əsərləri əhatə edən 100 artefaktın Türkiyəyə qaytarılması ölkənin mədəni irsin qlobal miqyasda qorunmasına sadiqliyini bir daha nümayiş etdirir. Bununla yanaşı, açılışı keçirilən “Çıxış yolu yoxdur: Boubon” sərgisi Türkiyənin cənubunda, Burdur vilayətində yerləşən qədim Boubon şəhərindən talan edilərək müxtəlif ölkələrə və kolleksiyalara səpələnmiş tarixi əsərləri bir araya gətirir.
Türkiyəyə qaytarılan 100 nadir Anadolu əsərinin diqqətçəkən nümunələri
Türkiyəyə qaytarılan mədəniyyət nümunələri arasında ölkənin Mərkəzi Qara dəniz bölgəsində, Tokat vilayətinin Erbaa rayonunda yerləşən Horoztepe ərazisindən tapılmış 40 artefakt xüsusi yer tutur. Eramızdan əvvəl 2300–2000-ci illərə aid olan bu kolleksiyaya mərasimlərdə istifadə edilən musiqi alətləri, silahlar və metal qablar daxildir. Erkən Tunc dövrünə aid bu nümunələr Anadoluda metal emalı sənətinin yüksək inkişaf səviyyəsini əks etdirir. Təxminən 70 il əvvəl qanunsuz yollarla ölkədən çıxarılan əsərlərin geri qaytarılması müxtəlif elmi sahələri əhatə edən araşdırmaların və tarixi faktların birgə qiymətləndirilməsi nəticəsində mümkün olub.
Türkiyəyə qaytarılan digər böyük kolleksiyaya Burdur vilayətinin Düver kəndindən olan 44 terrakota memarlıq lövhəsi daxildir. Antik dövr tikililərinin dam örtüklərində və üzlük sistemlərində istifadə edilən bu lövhələr eramızdan əvvəl VI əsrə, Arxaik dövrə aiddir. Onların geri qaytarılması üçün bəzək elementləri, konstruktiv xüsusiyyətləri və üslub fərqləri ətraflı müqayisəli təhlil edilib, daha sonra arxiv və kolleksiya qeydləri əsasında əsərlərin izinə düşülüb. 2022-ci ildə ABŞ-dan, 2024-cü ildə Danimarkadan, 2025-ci ildə isə Virciniya Təsviri Sənətlər Muzeyindən (Virginia Museum of Fine Arts) bəzi nümunələrin geri qaytarılmasından sonra Los-Ancelesdəki J. Paul Getty Muzeyində saxlanılan sonuncu qrupun da Türkiyəyə gətirilməsi kolleksiyanın bütövlüyünü bərpa edib. Qarşıdakı layihə çərçivəsində Düverə aid bu əsərlərin İstanbul Arxeologiya Muzeylərinin kolleksiyalarında saxlanılan digər nümunələrlə bir araya gətirilməsi nəzərdə tutulur.
Türkiyəyə qaytarılan əsərlər arasında ayrı-ayrılıqda böyük tarixi və bədii əhəmiyyət daşıyan nümunələr də var. Onların sırasında ölkənin cənub-qərbində, Aydın vilayətində yerləşən qədim Afrodisias şəhərinə aid portret, eləcə də teatr maskaları və ilahə heykəlcikləri xüsusi diqqət çəkir.
Boubon şəhərinin parçalanmış heykəlləri onilliklər sonra yenidən bir araya gətirilib
Türkiyəyə qaytarılan mühüm mədəniyyət nümunələrinin ardınca açılan “Çıxış yolu yoxdur: Boubon” sərgisi mədəni sərvətlərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı onilliklərdir davam edən mübarizənin mühüm nəticələrini nümayiş etdirir. Sərgidə Burdur vilayətinin Gölhisar rayonunda, İbecik kəndi yaxınlığında yerləşən qədim Boubon şəhərindən talan edilmiş möhtəşəm tunc heykəllər təqdim olunur.
Əvvəllər Roma imperatorlarına və imperator ailəsinə həsr olunmuş Sebasteion ziyarətgahında yerləşən bu heykəllər 1960-cı illərdə aparılan qanunsuz qazıntılar zamanı hissələrə ayrılaraq ölkədən gizli yollarla çıxarılıb. Mütəxəssislər apardıqları ətraflı araşdırmalar zamanı heykəllərin ayaq hissələri ilə onların dayandığı daş postamentlər arasındakı birləşmə izlərini müqayisə ediblər. Bu əlaqə torpaq nümunələri və qurğuşun izotopları üzərində aparılan analizlərlə də təsdiqlənib.
Beləliklə, baş, gövdə və ətraf hissələri uzun illər müxtəlif ölkələrdəki muzey və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılan bu möhtəşəm tunc heykəllər sərgi çərçivəsində yenidən bir araya gətirilib. Türkiyəyə qaytarılan Boubon nümunələri arasında Roma imperatorları Lusi Ver, Septimi Sever, Karakalla və Mark Avrelinin heykəlləri də yer alır.
Bu artefaktların geri qaytarılması Boubon şəhərində elmi tədqiqatların aparılmasına da yeni təkan verib. Hazırda türk arxeoloqları 2023-cü ildə yenidən başlanılan arxeoloji qazıntıları Burdur Arxeologiya Muzeyinin koordinasiyası ilə davam etdirirlər.
