Ermənistanda yeni konstitusiya layihəsi hələ ictimaiyyətə tam açıqlanmayıb, amma ondan gələn ilk konkret xəbər maraqlıdır. Ədliyyə nazirinin mətbuat katibi Mariam Melkumyan “Joxovurd” qəzetinə təsdiqləyib ki, yeni Əsas Qanunda Təhlükəsizlik Şurasının katibi vəzifəsi nəzərdə tutulmur. Qəzet bu açıqlamanı belə şərh edib ki, yeni Konstitusiya qəbul olunarsa, hazırda bu vəzifəni tutan Alen Simonyan postunu itirəcək. Bu açıqlamaya və qəzetin şərhinə  2 aspektdən yanaşmaq olar.

Birincisi, Təhlükəsizlik Şurası katibi vəzifəsinin Konstitusiyada nəzərdə tutulmasına xüsusi zərurət yoxdur. Konstitusiyalarda adətən Təhlükəsizlik Şurasının bir qurum kimi yaradılması, ona kimin rəhbərlik etdiyi və əsas funksiyası təsbit olunur. Şuranın tərkibi, daxili strukturu, katibin statusu və səlahiyyətləri kimi digər məsələlər isə cari qanunvericilik, yaxud dövlət başçısının aktları ilə müəyyən edilir. Bu, beynəlxalq təcrübədə geniş yayılmış yanaşmadır: Əsas Qanun institutun mövcudluğunu təmin edir, onun gündəlik fəaliyyətinin təşkilini isə daha çevik normativ aktlara həvalə edir.

Məsələn, Rusiya Konstitusiyasında təsbit olunur ki, Prezident Təhlükəsizlik Şurasını formalaşdırır və ona rəhbərlik edir, Şuranın statusu isə federal qanunla müəyyən edilir. Yəni Rusiyada Təhlükəsizlik Şurası katibi vəzifəsi Konstitusiya səviyyəsində deyil, ayrıca qanunla nəzərdə tutulub.

Türkiyədə Milli Təhlükəsizlik Şurasının yaradılması, tərkibi və funksiyaları Konstitusiyada göstərilir, Milli Təhlükəsizlik Şurası Baş Katibliyinin təşkili və vəzifələrinin isə Prezidentin qərarnaməsi (fərmanı) ilə tənzimləndiyi qeyd olunur. Buna uyğun olaraq Baş Katib vəzifəsi də Prezident fərmanı əsasında müəyyən olunur.

Azərbaycan Konstitusiyasında Təhlükəsizlik Şurasının Prezident tərəfindən yaradılması nəzərdə tutulur. Şuranın katibi vəzifəsi Konstitusiyada ayrıca göstərilməyib, Prezidentin fərmanı ilə müəyyən olunur. Göründüyü kimi, hər üç ölkədə model fərqli olsa da, ümumi prinsip eynidir: katib vəzifəsi konstitusiya normasının deyil, aşağı səviyyəli normativ aktın predmetidir.

Ermənistanda hazırkı vəziyyət Rusiyadakına bənzəyir. Qüvvədə olan 2015-ci il Konstitusiyasına görə Baş nazir Təhlükəsizlik Şurasına rəhbərlik edir, Şuranın tərkibi, formalaşdırılması və fəaliyyət qaydası isə qanunla müəyyən edilir. Təhlükəsizlik Şurası katibi vəzifəsi də Konstitusiyada deyil, məhz bu qanunda nəzərdə tutulub. Bu baxımdan Ədliyyə nazirinin mətbuat katibinin “yeni Konstitusiyada katib vəzifəsi nəzərdə tutulmur” açıqlaması özlüyündə Ermənistanda Təhlükəsizlik Şurası katibi vəzifəsinin ləğvi anlamına gəlmir. Bu, sadəcə hazırkı vəziyyətin yeni layihədə olduğu kimi saxlanılması kimi qiymətləndirilməlidir. Başqa sözlə, yeni Konstitusiyanın referendumda qəbulu Alen Simonyanın avtomatik olaraq Təhlükəsizlik Şurası katibi postunu itirməsi ilə nəticələnməyəcək. Katiblik yalnız müvafiq qanuna dəyişiklik edildiyi təqdirdə ləğv oluna bilər.

Ümumiyyətlə, TŞ katibi vəzifəsinin Konstitusiyada deyil, qanında və ya dövlət başçısının fərmanında nəzərdə tutulması bu vəzifənin hüquqi əhəmiyyətini azaltmır. Həmin vəzifənin real çəkisi, dövlət siyasətinə və hakimiyyət strukturlarına təsiri isə həmin vəzifəni tutan şəxsin kimliyindən daha çox asılıdır.

İkincisi, məsələyə fərqli aspektdən yanaşmaqla bu açıqlamanı Simonyana ünvanlanan mesaj kimi də qiymətləndirmək olar. Xatırladaq ki, Simonyan 2021-ci ildən parlament spikeri idi. Son parlament seçkilərindən sonra erməni mediasının məlumatına görə, onun spiker postuna namizədliyi öz partiyasının, “Vətəndaş müqaviləsi”nin rəhbərliyi tərəfindən rədd edilib. Təxminən üç ay əvvəl isə Paşinyan onu Təhlükəsizlik Şurasının katibi təyin etdi və 2018-ci ildən bu postda olan Armen Qriqoryanı vəzifədən azad etdi. Qeyd edək ki, Qriqoryan bu müddətdə Azərbaycanla sülh prosesi daxil olmaqla təhlükəsizlik gündəliyinin əsas iştirakçılarından biri olub. Yəni Simonyan siyasi çəkisi olan bir vəzifəyə, lakin bu vəzifənin əvvəlki məzmunu olmadan gəldi.

Başqa sözlə, Təhlükəsizlik Şurası katibi vəzifəsi Simonyan üçün hakimiyyət pilləsində yüksəliş deyildi. Bunu şərti olaraq “fəxri sürgün” adlandırmaq olar. Bu vəziyyət nüfuzlu bir siyasətçini siyasi səhnədən tam çıxarmadan real gücdən uzaqlaşdırmaq və onun təsir imkanlarını minimuma endirməklə səciyyələnir. Postsovet məkanında bu təcrübə yaxşı tanışdır: yüksək rütbəli, lakin real idarəetmə rıçaqlarından məhrum vəzifə siyasətçini həm cəzalandırmaq, həm də ona sadiqliyini sübut etmək üçün daha bir şans vermək deməkdir.

Bu baxımdan Ədliyyə nazirinin mətbuat katibinin açıqlaması Simonyanın gələcəkdə bu postdan da uzaqlaşdırılacağına işarə kimi yozula bilər. Bu, Paşinyanın hakimiyyət məntiqinə uyğundur. Qeyd edək ki, katib istisna olmaqla Ermənistan Təhlükəsizlik Şurası hökumət üzvlərindən və Baş nazirə tabe olan güc strukturlarının rəhbərlərindən ibarətdir. Yəni Şura təşkilati cəhətdən Baş nazirdən birbaşa asılıdır. Katib isə bu tərkibdə nəzəri cəhətdən müəyyən müstəqil siyasi çəkiyə malik ola biləcək yeganə fiqurdur.

Paşinyan tədricən hakimiyyət səlahiyyətlərini mərkəzləşdirərək öz əlində cəmləyir. O, artıq sülh prosesini, TRIPP layihəsini və konstitusiya islahatını şəxsən idarə edir. Belə bir mərhələdə təhlükəsizlik siyasətinin Simonyan kimi öz siyasi ambisiyaları olan bir siyasətçi vasitəsilə əlaqələndirilməsi Baş nazir üçün nəzarəti asanlaşdırmır, əksinə, əlavə bir halqa yaradır. Bu mənada Simonyanın birbaşa Paşinyandan asılı olan, daha iddiasız, hakimiyyət strukturlarında təsir imkanları zəif və ya ümumiyyətlə olmayan bürokrat bir şəxslə əvəzlənməsi gündəmə gələ bilər.

Əslində bu yanaşma italyan mütəfəkkiri Nikkolo Makiavellinin hakimiyyətin idarə olunması ilə bağlı məşhur düsturunun məntiqinə uyğundur. Makiavelli “Hökmdar” əsərində xəbərdarlıq edirdi ki, başqasının güclənməsinə yol açan hökmdar sonda öz hakimiyyətini zəiflədir. Paşinyanın komanda siyasəti də bu prinsipə əsaslanır: ətrafında heç kimin müstəqil güc mərkəzinə çevrilməsinə imkan verməmək.

Bundan başqa, yeni Konstitusiyanın qəbulundan sonra qanunvericiliyə dəyişiklik edilməsi, Təhlükəsizlik Şurası katibi vəzifəsinin ləğvi, təhlükəsizlik məsələlərinin gündəlik əlaqələndirilməsi və katibin digər funksiyalarının birbaşa Baş nazirin aparatına verilməsi də mümkün variantlardan biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu funksiyaların səlahiyyəti və məsuliyyəti aydın müəyyən edilmiş vahid aparata həvalə olunması hökumət daxilində təhlükəsizlik məsələləri üzrə razılaşdırmanı sürətləndirə, nəticədə Şuranın işinin təşkilini və fəaliyyət qaydasını təkmilləşdirə bilər. Lakin bu variantın digər tərəfi də var: təhlükəsizlik siyasəti üzərində nəzarət daha da bir şəxsin əlində cəmləşər və institusional balans zəifləyər.

Simonyanın şəxsi söhbətlərində 2028-ci ildə İrəvan meri seçkilərinə qatılmaq niyyətindən danışması onun gələcəkdə mərkəzi hakimiyyətdə özünə yer görmədiyinin ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Buna görə də o, növbəti postunu paytaxt bələdiyyəsində görür. Ermənistan siyasətində İrəvan meriyası həmişə ikinci dərəcəli vəzifə sayılmayıb: paytaxt ölkə əhalisinin təxminən üçdə birini əhatə edir və bələdiyyə seçkiləri faktiki olaraq hakimiyyətə etimadın yoxlanıldığı mini-parlament seçkisi xarakteri daşıyır. Lakin Simonyanın bu yola öz partiyasının dəstəyi ilə, yoxsa müstəqil siyasi layihə ilə çıxacağı hələlik açıq sual olaraq qalır. Hər iki halda, onun bu planı Paşinyan komandası daxilində gizli gərginliyin göstəricisi kimi də dəyərləndirilə bilər.

Beləliklə, Ədliyyə Nazirliyinin açıqlaması hüquqi baxımdan yenilik deyil: katib vəzifəsi indiki Konstitusiyada da nəzərdə tutulmayıb və onun taleyi konstitusiya ilə deyil, qanunla həll olunacaq. Siyasi baxımdan isə açıqlama Simonyanın hakimiyyət iyerarxiyasındakı mövqeyinin kövrək olduğunu bir daha göstərir.

Azərbaycan üçün isə əsas məsələ Təhlükəsizlik Şurası katibi vəzifəsinin Konstitusiyada nəzərdə tutulub-tutulmaması və ya Simonyanın taleyi deyil. Diqqət regional sülh prosesinə, yeni Konstitusiyanın preambulasına, ərazi iddialarına dair müddəalara və referendumun nəticəsinə yönəlməlidir. Yeni Konstitusiyanın sülh prosesinə xidmət edib-etməyəcəyi isə onun mətni ictimaiyyətə tam təqdim olunduqdan sonra bəlli olacaq