Azərbaycanda korrupsiya ilə əlaqədar hüquqpozmalar barədə məlumat verən şəxslərin maddi həvəsləndirilməsi təklif olunur. Qanun layihəsinə əsasən, verilmiş məlumat öz təsdiqini taparsa, məlumat verən şəxsə təşkilatın büdcəsi hesabına maddi mükafat ödəniləcək.
Məsələ Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə və Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitələrinin payız sessiyası üzrə birgə keçirilən iclasında müzakirə olunur.
Təklif edilən mükafatın məbləği minimum əməkhaqqının 25 mislindən – 10 min manatdan – çox ola bilməyəcək. Məbləğ müəyyən edilərkən hüquqpozmanın xarakteri, faktların sayı, məlumatın korrupsiyanın aşkar edilməsində əhəmiyyəti, vurulmuş zərərin və bərpa edilmiş aktivlərin məbləği nəzərə alınacaq.
Bununla yanaşı, məlumat verən şəxsin anonimliyinin qorunması, onun və yaxınlarının təhlükəsizliyinə təminatlar, zərər gördüyü halda kompensasiya və müəyyən hallarda birdəfəlik müavinətlərin verilməsi də nəzərdə tutulur.
Bu təklifə münasibət isə birmənalı deyil.
Artıq sosial şəbəkələrdə və cəmiyyətdə bunu lağa qoyanlar var. Kimisi deyir ki, “deməli, xəbərçilik üçün pul verəcəklər”. Kimisi isə korrupsiya barədə məlumat verən şəxsi “satan”, “xəbərçi”, “öz adamını ələ verən” kimi təqdim edir.
Məhz burada məsələnin ən vacib tərəfi başlayır.
Biz niyə korrupsiyanı ifşa edən şəxsi xəbərçi adlandırırıq, amma korrupsiya edən şəxsi niyə eyni sərtliklə damğalamırıq?
Bu, sadəcə söz seçimi deyil. Cəmiyyətin korrupsiyaya münasibətinin göstəricisidir.
Korrupsiya gizli cinayətdir. Onun əsas xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, çox vaxt hadisənin baş verdiyi yerdə onu görən, bilən və ya sənədinə çıxışı olan insanlar susurlar. Çünki susmaq daha təhlükəsizdir.
İşçi bilir ki, rəhbər dövlət əmlakından qanunsuz istifadə edir. Susur.
Məmurun qanunsuz ödəniş tələb etdiyini görən vətəndaş bunu açıqlamır. Susur.
Tenderdə saxtakarlıqdan xəbəri olan şəxs danışmır. Susur.
Çünki insan bilir: korrupsioner bəlkə də cəzalandırılacaq, amma məlumat verən şəxsin həyatı, işi, münasibətləri, gəliri və təhlükəsizliyi riskə düşə bilər.
Belə vəziyyətdə dövlət deyirsə ki, “sən danış, mən də səni qoruyacağam”, əslində söhbət xəbərçilikdən yox, ictimai nəzarətin hüquqi mexanizmə çevrilməsindən gedir.
Mükafat məsələsi də burada ayrıca müzakirə tələb edir.
Əlbəttə, korrupsiya barədə məlumat verən şəxsə pul təklif edilməsi ilk baxışdan qəribə görünə bilər. “Vətəndaş niyə öz vəzifəsini pul müqabilində yerinə yetirməlidir?” sualı ortaya çıxır.
Amma bunun əks sualı da var:
Əgər dövlət korrupsiya faktının üzə çıxarılmasında vətəndaşın məlumatından faydalanırsa, həmin vətəndaşın riskini niyə heç bir şəkildə kompensasiya etməməlidir?
Burada söhbət korrupsiya faktını uydurub pul qazanmaqdan getmir. Əksinə, layihənin məntiqinə görə məlumat təsdiqlənməlidir və mükafatın məbləği hüquqpozmanın xarakteri, məlumatın əhəmiyyəti, vurulmuş zərər və bərpa edilmiş aktivlər kimi meyarlarla müəyyənləşdirilməlidir.
Daha vacibi isə odur ki, qanun layihəsi yalnız “pul verək, məlumat versinlər” yanaşması ilə məhdudlaşmır.
Məlumat verən şəxsin kimliyinin qorunması nəzərdə tutulur. Şəxs özü barədə məlumatların açıqlanmasını istəmədikdə, onun şəxsiyyətini müəyyən etməyə imkan verən məlumatların konfidensial saxlanılması tələb olunur.
Həmçinin məlumat verən şəxsin sonradan təzyiq və məsuliyyət qarşısında qalmasının qarşısını almaq üçün müəyyən müdafiə mexanizmləri təklif edilir. Şəxs məlumatın yanlış olduğunu bilməyibsə və bilməsi üçün obyektiv imkanı olmayıbsa, yaxud əhəmiyyətli yanılmanın təsiri altında hərəkət edibsə, onun müdafiəsindən söhbət gedir.
Bu, vacib məqamdır. Çünki effektiv məlumatvermə sistemi yaratmaq istəyirsinizsə, insanı “sən danış, sonra başına nə gələcəyinə özün bax” vəziyyətində saxlaya bilməzsiniz.
Hətta layihədə daha ağır hallar üçün təminatlar nəzərdə tutulur. Korrupsiya barədə məlumat vermə ilə əlaqədar məlumat verən şəxs və ya onun yaxın qohumu həlak olarsa, ailəsinə 20 min manat birdəfəlik müavinət ödənilməsi təklif olunur. Bədən xəsarəti alan şəxsə isə 10 min manat birdəfəlik müavinət nəzərdə tutulur. Əmlaka dəymiş zərərin də qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada ödənilməsi təklif edilir.
Bütün bunlar göstərir ki, məsələni sadəcə “korrupsiya barədə xəbər verənə 10 min manat verəcəklər” səviyyəsinə endirmək düzgün deyil.
Əsl müzakirə başqa yerdədir:
Dövlət korrupsiyaya qarşı mübarizədə vətəndaşı tərəfdaş kimi görə biləcəkmi?
Çünki qanun qəbul etmək başqa məsələdir, onun işləməsi tamam başqa.
İnsan bilməlidir ki, korrupsiya barədə məlumat verdikdən sonra onu işdən çıxarmayacaqlar. Ona qarşı təzyiq göstərilməyəcək. Məlumatının kimə çatacağı təsadüfi olmayacaq. Məlumatı araşdıran qurumun özü korrupsiya iddiasının tərəfi olmayacaq. Məlumat təsdiqlənərsə, nəticə olacaq.
Ən əsası isə insan bilməlidir ki, dövlət onun adını qoruyacaq.
Əks halda 10 min manatlıq mükafatın heç bir mənası qalmır.
Çünki insanın itirə biləcəyi iş yeri, karyera, sosial münasibətlər, təhlükəsizlik və rahatlıq qarşısında 10 min manat bəzən heç nədir.
Ona görə də bu təşəbbüsün uğuru veriləcək pulun məbləği ilə ölçülməməlidir. Əsas göstərici odur ki, neçə korrupsiya faktı məlumat əsasında üzə çıxacaq, neçə məlumat real araşdırılacaq və məlumat verən şəxslərin neçə faizinin hüquqları həqiqətən qorunacaq.
“Xəbərçilik” məsələsinə gəlincə…
Bəlkə də, cəmiyyətin bu sözə münasibətini dəyişməyin vaxtıdır.
Xəbərçilik bir insanın başqasına zərər vermək üçün onu satmasıdırsa, korrupsiyanın ifşası tamam başqa şeydir. Burada söhbət dövlət vəsaitinin mənimsənilməsi, vəzifədən sui-istifadə, rüşvət və digər hüquqpozmaların üzə çıxarılmasından gedir.
Əgər bir məmur dövlət pulunu mənimsəyirsə və başqa bir vətəndaş bunu sənədlərlə ortaya çıxarırsa, əsl problem məlumat verən şəxsdə deyil.
Problem dövlətin pulunu mənimsəyəndədir.
Əgər bir şəxs rüşvət tələb edirsə və digər şəxs bunu aidiyyəti quruma bildirirsə, həmin şəxsi “xəbərçi” adlandırmaq korrupsionerin məsuliyyətini kölgədə qoymaqdan başqa bir işə yaramır.
Burada cəmiyyətin bir paradoksu üzə çıxır: korrupsiya barədə danışanı qınamaq asandır, korrupsiya sisteminin özünü dəyişmək isə çətindir.
Bəlkə də məhz buna görə bəzi insanlar belə təşəbbüsləri lağa qoyurlar. Çünki korrupsiya barədə danışmaqdan çox, korrupsiyanın normal qəbul edildiyi bir mühitdə yaşamaq daha asandır.
Amma normal olan korrupsiyanın gizlədilməsi deyil.
Əgər bu qanun layihəsi qəbul edilərsə, qarşıda daha çətin məsələ başlayacaq. Yəni bu sözün həqiqətən yerinə yetirilməsi.
Çünki korrupsiyaya qarşı mübarizənin ən böyük testi korrupsioneri tapmaqdan əvvəl, onu ifşa edən şəxsi qorumaqdır.
Elmar
