Vəkil “AİHM-in 39-cu Qaydası üzrə filtr çox sərtləşib – iki həftədə 139 müraciətdən cəmi 1-i təmin olunub”
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin ən operativ və bəzən insan həyatı üçün həlledici hüquqi mexanizmlərindən biri Məhkəmə Qaydalarının 39-cu Qaydası – Rule 39 üzrə müvəqqəti təminat tədbirləridir. Ekstradisiya, deportasiya, işgəncə təhlükəsi, həyat üçün real risk və həbsdə olan şəxsin ağır sağlamlıq vəziyyəti kimi hallarda Strasburq Məhkəməsi dövlətə təcili göstəriş verərək geri dönməz nəticənin qarşısını ala bilər.
Lakin AİHM-in son statistikası göstərir ki, bu mexanizmdən istifadə etmək əvvəlki dövrlərlə müqayisədə son dərəcə çətinləşib.
Mövzu ilə bağlı Gununsesi.info–nun suallarını cavablandıran tanınmış vəkil Cavad Cavadov bildirib ki, son illərin, xüsusilə 2025 və 2026-cı illərin rəqəmləri AİHM-in Rule 39 müraciətlərinə olduqca sərt filtr tətbiq etdiyini açıq göstərir.
– Cavad bəy, əvvəlcədəqiqləşdirək: burada Konvensiyanın 39-cu maddəsindən söhbət gedir?
– Xeyr. Bu, tez-tez qarışdırılır. Söhbət Avropa Konvensiyasının 39-cu maddəsindən deyil, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Qaydalarının 39-cu Qaydasından – Rule 39-dan gedir.
Bu, mahiyyətcə fövqəladə müdafiə mexanizmidir. Məhkəmə özü də açıq şəkildə bildirir ki, Rule 39 yalnız Konvensiya hüququna yaxın və geri dönməz zərər təhlükəsi olduqda, istisna hallarda və bütün faktların ciddi yoxlanılmasından sonra tətbiq edilir. Əksər belə hallarda söhbət insanın həyatı və fiziki toxunulmazlığı üçün real təhlükədən gedir.
Sadə dillə desək, əgər sabah bir şəxsi ekstradisiya edəcəklərsə və göndərildiyi ölkədə onun işgəncəyə məruz qalacağına dair real və sübut olunan təhlükə varsa, adi şikayətə baxılmasını gözləmək mənasız ola bilər. Çünki şəxs artıq təhvil veriləndən sonra zərər geri dönməz xarakter ala bilər. Rule 39 məhz belə vəziyyətlər üçün nəzərdə tutulub.
– Bəs niyə son vaxtlar belə müraciətlərin təmin olunması çox çətinləşib?
– Məncə, statistika bu suala çox aydın cavab verir.
“2025-ci ildə AİHM Rule 39 üzrə 2 701 qərar qəbul edib. Bu, 2024-cü ildəki 1 633 qərarla müqayisədə 65 faiz artımdır. Amma diqqətçəkən məqam budur ki, müraciətlərin sayı kəskin artdığı halda təmin olunan müraciətlərin sayı 371-dən 222-yə düşüb – yəni 40 faiz azalıb. 495 müraciət rədd olunub, qalan böyük hissə isə ümumiyyətlə Rule 39-un tətbiq dairəsindən kənar hesab edilib.”
Başqa sözlə, Məhkəməyə daha çox müraciət olunur, amma təminat tədbiri daha az tətbiq edilir.
Mən vəkil kimi bunu Rule 39 üzrə filtrin faktiki olaraq çox sərtləşməsi kimi qiymətləndirirəm.
Burada bir hüquqi dəqiqliyi də qeyd etmək lazımdır. AİHM özü 2024-cü ildə Rule 39-a etdiyi dəyişiklikləri yeni, daha sərt hüquq yaratmaq kimi deyil, mövcud praktikanın aydınlaşdırılması və kodifikasiya edilməsi kimi təqdim edib. 28 mart 2024-cü ildən qüvvəyə minən yeni redaksiyada “Konvensiya hüququna yaxın və geri dönməz zərər riski” meyarı artıq birbaşa qaydanın mətnində ifadə olunub.
Amma rəqəmlərə baxanda praktiki nəticəni də görməmək mümkün deyil.
– Sentyabr ayının statistikası da kifayət qədər maraqlıdır…
– Çox maraqlıdır və məncə, vəziyyəti izah etmək üçün ən yaxşı nümunələrdən biridir.
AİHM-in 7-11 sentyabr 2026-cı il həftəsi üzrə rəsmi statistikasına baxaq. Məhkəmə cəmi 70 Rule 39 müraciətinə baxıb. Onlardan cəmi 1 müraciət təmin olunub, 18 müraciət rədd edilib, 51 müraciət isə Rule 39-un əhatə dairəsindən kənar hesab olunub.
Yəni 70 müraciətdən yalnız biri.
İndi sentyabrın başqa bir həftəsinə baxaq. 21-25 sentyabr 2026-cı ildə 69 müraciətə baxılıb və onların heç biri təmin edilməyib. 13 müraciət rədd edilib, 56 müraciət isə Rule 39-un əhatə dairəsindən kənar sayılıb.
“Deməli, təkcə bu iki həftəni birlikdə götürsək: 139 müraciət – cəmi 1 təmin edilmiş müvəqqəti tədbir. Məncə, bundan daha aydın statistika təsəvvür etmək çətindir.”
– “Rule 39-un əhatə dairəsindən kənar” nə deməkdir?
– Bu, mühüm fərqdir. İnsanlar bəzən düşünürlər ki, Strasburqa təcili məktub göndərdilərsə, mütləq hakim həmin işi araşdırıb “hə” və ya “yox” deməlidir. Belə deyil.
Məhkəmənin öz açıqlamasına görə, Rule 39-a açıq şəkildə aid olmayan, vaxtından əvvəl verilmiş, natamam və ya kifayət qədər əsaslandırılmamış müraciətlər adətən hakimə qərar üçün belə təqdim edilmir.
AİHM özü bildirir ki, daxil olan Rule 39 müraciətlərinin təxminən 80 faizi ya tətbiq dairəsindən kənar hesab edilir, ya da məhkəmə formalaşması tərəfindən rədd olunur.
Bu, vəkillər üçün çox ciddi mesajdır. Rule 39 adi apellyasiya şikayəti deyil. “Hüququm pozulur, təcili müdaxilə edin” yazmaq kifayət etmir. Konkret olaraq göstərilməlidir ki, hansı geri dönməz nəticə, nə vaxt və niyə baş verəcək və bunu təsdiqləyən hansı sübutlar mövcuddur.
– Hətta işgəncə riski göstərilirsə də, Məhkəmə təminat tədbirini tətbiq etməyə bilər?
– Bəli. Məhz bu, son praktikanın çox mühüm tərəfidir.
“Konvensiyanın 3-cü maddəsinə istinad etmək Rule 39-un avtomatik tətbiqi demək deyil.”
Ərizədə sadəcə “məni bu ölkəyə ekstradisiya etsələr, işgəncə görə bilərəm” yazmaq kifayət deyil. Risk real, fərdiləşdirilmiş, yaxın və sübutlarla əsaslandırılmış olmalıdır.
Tarixən Rule 39-un əsas tətbiq sahəsi məhz deportasiya və ekstradisiya işləri olub. AİHM-in öz məlumatında da göstərilir ki, belə tədbirlərin əksəriyyəti şəxsin göndərildiyi ölkədə həyatına təhlükə – Konvensiyanın 2-ci maddəsi – və ya işgəncə, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftar təhlükəsi – 3-cü maddə – yaranan işlərlə bağlıdır.
Amma indi hətta belə kateqoriyalı işdə belə yalnız “işgəncə təhlükəsi var” demək kifayət etmir. Məhkəmə riskin ümumi deyil, konkret bu şəxs üçün real olduğunu görmək istəyir.
Məhz buna görə ölkədə insan hüquqları vəziyyətinə dair ümumi hesabatı əlavə etmək təkbaşına kifayət etməyə bilər. Konkret şəxsin fəaliyyəti, keçmiş təqibi, ona qarşı ittihamlar, əvvəlki rəftar, axtarışın səbəbləri və təhvil verildikdən sonra üzləşəcəyi konkret təhlükə göstərilməlidir.
– Bəs hazırda hansı işlərdə Rule 39 almaq daha real görünür?
– Klassik sahələr dəyişməyib.
Birincisi, deportasiya və ekstradisiya işləri – əsasən 2-ci və 3-cü maddələr üzrə həyat və işgəncə riski.
İkincisi, həbsdə olan şəxsin həyatı və ağır sağlamlıq vəziyyəti. Məhkəmənin Rule 39 üçün yaratdığı elektron platformada da nümunə kimi məhz 2-ci və 3-cü maddələr, ekstradisiya və deportasiya, eləcə də saxlanma yerlərində şəxsin sağlamlıq vəziyyəti göstərilir.
Məsələn, tarixən AİHM ağır xəstə məhbusun müstəqil həkimlər tərəfindən müayinəsinin təşkil olunması barədə də Rule 39 tətbiq edib.
Amma burada “bütün təmin olunan işlər yalnız 3-cü maddədir” demək düzgün olmaz. Əsas kütlə 2 və 3-cü maddələr ətrafında formalaşır, lakin Məhkəmə tarixən istisna hallarda digər Konvensiya hüquqları ilə bağlı da Rule 39 tətbiq edib.
– Məhkəmənin həftəlik statistika dərc etməsini necə qiymətləndirirsiniz?
– Mən bunu xüsusi olaraq təqdirəlayiq addım hesab edirəm.
Əvvəllər vəkillər Rule 39 praktikasının ümumi istiqamətini ayrı-ayrı işlər və illik statistika üzərindən izləməli olurdular.
AİHM-in 2025-ci il üzrə illik hesabatında açıq göstərilir ki, Məhkəmənin Mətbuat Bölməsi həmin il Rule 39 üzrə təmin və rədd edilmiş müraciətlərin ölkələr üzrə ümumiləşdirilmiş həftəlik xülasələrini dərc etməyə başlayıb.
HUDOC-da olan ilk belə materiallardan biri 8-12 sentyabr 2025-ci il həftəsinə aiddir və 25 sentyabr 2025-ci ildə dərc olunub. Həmin həftədə 62 müraciətdən 4-ü təmin edilmiş, 14-ü rədd olunmuş, 44-ü isə Rule 39-un əhatəsindən kənar hesab edilmişdi.
“Bu statistikanın dərc edilməsi çox vacibdir. Çünki artıq vəkil öz şəxsi təəssüratı ilə deyil, rəqəmlərlə görə bilir ki, Məhkəmənin hansı səviyyədə filtr tətbiq etdiyi dəyişir.”
– Bu mexanizmin belə məhdud tətbiqinin səbəbi nə ola bilər?
– Məncə, Məhkəmə Rule 39-un adi şikayət prosedurunu əvəz edən paralel müdafiə vasitəsinə çevrilməsini istəmir.
Əgər hər deportasiya, hər ekstradisiya və hər həbsdə sağlamlıq şikayətinə avtomatik müvəqqəti tədbir tətbiq edilsəydi, Rule 39 fövqəladə mexanizm olmaq xüsusiyyətini itirərdi.
Məhkəmənin rəsmi yanaşması da budur: tədbir yalnız istisna hallarda, yəni yaxın və geri dönməz zərər təhlükəsi olduqda tətbiq edilir.
“Amma hüquq müdafiəçisi kimi digər tərəfi də görürəm. Filtr o qədər daralmamalıdır ki, həqiqətən işgəncə, ölüm və ya ağır sağlamlıq təhlükəsi ilə üzləşən insan üçün fövqəladə müdafiə mexanizmi praktik effektivliyini itirsin. Çünki Rule 39-un fəlsəfəsi məhz budur: sabah artıq gec olacaqsa, Məhkəmə bu gün müdaxilə etməlidir.”
– Rule 39 təmin olunarsa, dövlət üçün sadəcə tövsiyədirmi?
– Xeyr. Bu, çox mühüm məqamdır.
Rule 39 tədbiri tətbiq olunandan sonra dövlət bunu “Strasburqun tövsiyəsi” kimi qəbul edib görməməzliyə vura bilməz.
AİHM-in Böyük Palatasının Mamatkulov və Askarov Türkiyəyə qarşı işi ilə formalaşdırdığı yanaşmaya görə Rule 39-a əməl edilməməsi fərdi şikayət hüququna müdaxilə kimi Konvensiyanın 34-cü maddəsi üzrə məsuliyyət yarada bilər.
“Yəni Rule 39-u almaq çox çətindir, amma alındıqdan sonra onun hüquqi çəkisi son dərəcə böyükdür.”
– Vəkillər yeni praktikadan hansı nəticəni çıxarmalıdır?
– Birinci nəticə budur ki, Rule 39 müraciətini adi ərizə kimi hazırlamaq olmaz.
Müraciətdə emosional ifadələrdən çox sübut lazımdır.
Ekstradisiya və ya deportasiyanın konkret tarixi, son milli qərar, həmin qərarın icra olunmaq üzrə olduğunun sübutu, şəxsi riskə dair sənədlər, tibbi rəylər, əvvəlki təqib, beynəlxalq hesabatlar və həmin hesabatların konkret ərizəçi ilə əlaqəsi maksimum aydın şəkildə göstərilməlidir.
İkinci məsələ vaxtdır. Son anda, sənədsiz və natamam müraciətin nəticə verməsini gözləmək olmaz. Məhkəmənin özü bildirir ki, natamam, əsaslandırılmamış və vaxtından əvvəl verilmiş müraciətlər hakim qarşısına çıxmadan filtrdən keçməyə bilər.
“Və nəhayət, bir məsələni unutmaq olmaz: Rule 39-un rədd edilməsi əsas iş üzrə Konvensiya pozuntusunun olmadığı demək deyil. Eyni qaydada Rule 39-un təmin edilməsi də sonradan həmin işdə mütləq pozuntu müəyyən ediləcəyi demək deyil.”
AİHM həftəlik məlumatlarında bunu xüsusi vurğulayır: müvəqqəti tədbir barədə qərar gələcəkdə ərizənin qəbuledilənliyi və mahiyyəti üzrə qərarı əvvəlcədən müəyyən etmir.
“Rule 39 Strasburqun təcili yardım düyməsidir, amma həmin düyməyə çatmaq getdikcə çətinləşir”
“Rule 39-u Strasburqun ‘təcili yardım düyməsi’ adlandırmaq olar. Problem ondadır ki, son statistika həmin düymənin yalnız son dərəcə istisna hallarda işə düşdüyünü göstərir. 2025-ci ildə müraciətlər üzrə qərarların sayı 65 faiz artıb, təmin olunan tədbirlərin sayı isə 40 faiz azalıb. 2026-cı ilin sentyabrında araşdırdığımız iki həftədə 139 müraciətdən yalnız biri təmin olunub. Bu rəqəmlər öz-özünə danışır. Digər tərəfdən, Məhkəmənin artıq bu statistikanı həftəlik açıqlaması çox müsbət və şəffaf addımdır. Vəkillər də yeni reallığı qəbul etməlidirlər: yalnız hüquq pozuntusunu göstərmək yox, yaxın və geri dönməz təhlükəni son dərəcə konkret və sübutlarla ortaya qoymaq lazımdır”.
Pərviz Həşimli
Gununsesi.info
