1993-cü ilin 4 iyun hadisələri Azərbaycanın müstəqillik tarixində ən faciəli və ən mübahisəli səhifələrdən biri hesab olunur.
Gəncədə başlanan və sonradan bütün ölkəni siyasi böhrana sürükləyən bu hadisələr Azərbaycan dövlətçiliyinə ağır zərbə vurdu. Həmin günlərdə baş verənlər təkcə hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnmədi, həm də ölkənin hərbi, siyasi və mənəvi gücünü sarsıtdı.
Məlum olduğu kimi, qiyamın əsas fiquru keçmiş korpus komandiri Surət Hüseynov idi. O, Qarabağ müharibəsi dövründə tanınmış hərbi komandirlərdən biri olsa da, sonrakı fəaliyyəti ölkəni xaosa sürükləyən amillərdən birinə çevrildi. Hökumətin onun nəzarətində olan 709 saylı hərbi hissəni tərksilah etmək cəhdi silahlı qarşıdurma ilə nəticələndi. Gəncədə hökumət qüvvələri ilə Hüseynovun tərəfdarları arasında baş verən toqquşmalarda onlarla insan həyatını itirdi.
Bu hadisələrin ən təhlükəli tərəfi ondan ibarət idi ki, Azərbaycan Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır dövrlərindən birini yaşayırdı. Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycan torpaqlarını işğal etməyə davam etdiyi halda, ölkə daxilində silahlı qiyamın başlaması dövlətin müdafiə imkanlarını daha da zəiflətdi. Cəbhədə düşmənlə mübarizə aparılmalı olduğu bir vaxtda silahların Bakıya və Gəncəyə yönəlməsi xalq arasında böyük məyusluq yaratdı.
Surət Hüseynovun hərəkətlərini dövlət maraqları baxımından müdafiə etmək çətindir. Hakimiyyətlə narazılıq, şəxsi ambisiya və ya siyasi fikir ayrılığı heç bir halda silahlı qiyama haqq qazandırmır. Demokratik dövlətlərdə problemlər seçki, parlament və siyasi mübarizə yolu ilə həll edilir. Silahlı dəstələr vasitəsilə hakimiyyətə təzyiq göstərilməsi isə dövlət institutlarını dağıdan təhlükəli nümunədir.
4 iyun hadisələrinin nəticəsində ölkədə dərin siyasi böhran yarandı. Prezident Əbülfəz Elçibəy Bakını tərk edərək doğulduğu Kələki kəndinə getdi, hakimiyyət boşluğu meydana çıxdı və sonrakı proseslər ölkənin siyasi kursunu tamamilə dəyişdirdi. Nəticədə Azərbaycan tarixində yeni siyasi mərhələ başladı.
Qiyamın ən ağır nəticələrindən biri milli birliyin pozulması oldu. Azərbaycan xalqı həmin dövrdə həm xarici təcavüzlə, həm də daxili qarşıdurma ilə üz-üzə qaldı. Minlərlə insan gələcəyə olan inamını itirdi. Dövlət quruculuğu prosesi ləngidi, orduda parçalanma meylləri gücləndi və ölkədə sabitlik ciddi şəkildə sarsıldı.
Tarixi hadisələrə obyektiv yanaşmaq vacibdir. 1993-cü ildə hakimiyyətin də ciddi səhvləri olmuşdu, ölkədə siyasi və hərbi böhran mövcud idi. Lakin bu problemlər silahlı qiyam üçün əsas sayıla bilməz. Dövlət daxilində silahlı qarşıdurma seçmək Azərbaycanı daha böyük təhlükələrlə üz-üzə qoydu və nəticədə ölkə ağır itkilər verdi.
Bu gün 4 İyun hadisələri Azərbaycan tarixində dövlətçiliyin nə qədər kövrək ola biləcəyini göstərən dərs kimi qiymətləndirilir. Surət Hüseynovun rəhbərlik etdiyi qiyam təkcə bir hakimiyyətə qarşı çıxış deyildi. O, dövlət institutlarını zəiflədən, milli həmrəyliyi sarsıdan və ölkəni dərin siyasi böhrana sürükləyən hadisə idi.
Buna görə də 4 iyun qiyamı müstəqil Azərbaycan tarixinin ən mənfi və faciəli hadisələrindən biri kimi yadda qalır.
Elmar
