İlham Əliyevin avqustun 23-24-də Özbəkistana dövlət səfərini yalnız Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin növbəti yüksək səviyyəli təması kimi qiymətləndirmək səfərin mahiyyətini tam ifadə etmir.
Çünki Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlər artıq klassik ikitərəfli diplomatiya mərhələsini geridə qoyub. 2024-cü ildə müttəfiqlik münasibətləri haqqında müqavilənin imzalanması və 2025-ci ildə Ali Dövlətlərarası Şuranın ikinci iclasının Bakıda keçirilməsi bu əlaqələrin institusional əsaslarını daha da möhkəmləndirib. 2026-cı il səfərinin əsas fərqi isə artıq formalaşdırılmış siyasi müttəfiqliyin konkret regional və iqtisadi layihələrə çevrilməsi məsələsinin ön plana çıxmasıdır.
Səfərin mühüm məqamlarından biri Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsidir. Bu faktın özü münasibətlərin sadəcə prezidentlərarası dostluq və siyasi dialoq səviyyəsində qalmadığını göstərir.
Ali Dövlətlərarası Şura iki ölkənin strateji gündəmini sistemli şəkildə koordinasiya etmək üçün yaradılmış mexanizmdir və onun artıq üçüncü dəfə toplanması Bakı ilə Daşkənd arasında münasibətlərin institusional xarakter aldığını nümayiş etdirir. Avqustun 23-də Daşkənddə keçirilən iclas da məhz bu davamlılığın göstəricisidir.
Burada ikinci mühüm məqam münasibətlərin coğrafi çərçivəsinin genişlənməsidir.
Azərbaycan üçün Özbəkistan artıq yalnız dost və müttəfiq Mərkəzi Asiya dövləti deyil. Daşkənd Bakı üçün Mərkəzi Asiyanın iqtisadi potensialını Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə əlaqələndirən əsas tərəfdaşlardan biridir. Özbəkistan isə öz növbəsində Azərbaycan üzərindən Xəzər dənizinə, Qafqaza və daha sonra Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirə bilər. Bu baxımdan iki ölkənin əməkdaşlığının əsas siyasi gündəmlərindən biri Orta Dəhlizin daha səmərəli işləməsinə xidmət edən yeni nəqliyyat-logistika imkanlarının yaradılmasıdır.
Bu səfərin iqtisadi tərəfi də məhz həmin geosiyasi mənzərədən ayrılmazdır. Son illərdə Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində ticarət, investisiya, sənaye və nəqliyyat əlaqələri sürətlə genişlənib. Lakin bundan sonrakı mərhələdə əsas məsələ əlaqələrin sadəcə artan statistika ilə deyil, uzunmüddətli və bir-birini tamamlayan layihələrlə ölçülməsidir. Başqa sözlə, Bakı ilə Daşkənd arasında siyasi kapitalın iqtisadi kapitala çevrilməsi gündəmin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir.
Səfərin başqa bir mühüm tərəfi isə Türk dünyası kontekstidir. Azərbaycan və Özbəkistanın yaxınlaşması iki dövlət arasındakı münasibətlərin çərçivəsindən çıxaraq daha geniş türk coğrafiyasının siyasi və iqtisadi inteqrasiyasına təsir edə bilər. Xüsusilə Azərbaycan-Özbəkistan tandeminin Türkiyə ilə sıx əlaqələr fonunda inkişaf etməsi Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz-Türkiyə xətti üzrə yeni əməkdaşlıq imkanları yaradır. Bu mənada Bakı–Daşkənd münasibətlərinin güclənməsi Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində Azərbaycanın və Özbəkistanın çəkisini də artırır.
Eyni zamanda, bu prosesə yalnız romantik “qardaşlıq” prizmasından baxmaq düzgün olmaz. Burada ciddi geosiyasi maraqlar da mövcuddur. Mərkəzi Asiyada Çin, Rusiya, Türkiyə və Avropa İttifaqının maraqları toqquşur. Azərbaycanın regiona daha fəal daxil olması isə Bakının özünü bu geosiyasi proseslərin kənarında deyil, onların mühüm iştirakçılarından biri kimi təqdim etməsi deməkdir. Özbəkistanla yaxın münasibətlər bu baxımdan Azərbaycanın regional diplomatiyası üçün mühüm dayaq yaradır.
Əvvəlki səfərlərdən fərqli olaraq, budəfəki səfərin əsas sualı “Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri nə qədər yaxındır?” deyil.
Bu suala cavab artıq verilib.
Əsas sual bundan sonra “bu yaxınlıq hansı nəticələrə çevriləcək?” sualıdır.
Çünki siyasi müttəfiqlik artıq rəsmiləşib, qarşılıqlı etimad formalaşıb və yüksək səviyyəli dialoq institusional mexanizmlərlə təmin olunub. İndi həmin münasibətlərin nəqliyyat, investisiya, enerji, sənaye və texnologiya sahələrində daha böyük layihələrə çevrilməsi gözlənilir.
Bu baxımdan, İlham Əliyevin hazırkı səfərinin arxasında dayanan yeni siyasi gündəmi üç əsas istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür:
Azərbaycan-Özbəkistan müttəfiqliyinin dərinləşdirilməsi, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında bağlantının gücləndirilməsi və bu əməkdaşlığın Türk dünyasının daha geniş siyasi-iqtisadi inteqrasiyasına xidmət etməsi.
Konkret olaraq bu səfəri sadəcə iki prezidentin növbəti görüşü kimi qiymətləndirmək səfərin regional miqyasını kiçiltmək olardı. Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində əsas mərhələ artıq “dostluqdan müttəfiqliyə keçid” deyil, müttəfiqliyin regional gücə çevrilməsi mərhələsidir. Daşkənddə keçirilən Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclası da bu baxımdan sadəcə protokol tədbiri yox, iki ölkənin gələcək əməkdaşlığının istiqamətlərini müəyyənləşdirən siyasi platforma kimi diqqət çəkir.
Əgər Bakı ilə Daşkənd siyasi etimadı konkret iqtisadi, nəqliyyat və texnoloji layihələrlə möhkəmləndirə bilsə, bu münasibətlərin əhəmiyyəti ikitərəfli çərçivəni daha da aşacaq. O zaman Azərbaycan-Özbəkistan müttəfiqliyi yalnız iki qardaş dövlətin uğurlu əməkdaşlıq modeli deyil, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı birləşdirən yeni geosiyasi və iqtisadi xəttin mühüm dayaqlarından biri kimi çıxış edə bilər.
Elmar
Gununsesi.info
