Məktəb ilk növbədə uşağın özünü göstərdiyi deyil, özünü formalaşdırdığı yerdir. Burada əsas sual kimin daha bahalı geyindiyi, kimin daha dəbli göründüyü, kimin imkanlı, kimin imkansız olduğu deyil, əsas məsələ kimin nə öyrəndiyi, necə düşündüyü və necə insan olacağıdır.
Məhz buna görə məktəblərdə vahid geyim məsələsinə sadəcə geyim seçimi kimi baxmaq düzgün deyil. Məktəb forması əslində məktəb mühitinin necə qurulması barədə bir yanaşmadır.
Məktəb uşaqlar arasında sosial fərqlərin mümkün qədər görünməz olduğu məkanlardan biri olmalıdır. Bir şagirdin ailəsi ona bahalı marka geyindirə bilər, digərinin ailəsi isə bunu edə bilməz. Bu fərq uşaqların həyatında onsuz da mövcuddur. Məktəb isə həmin fərqi daha da görünən və hiss olunan etməməlidir.
Vahid geyim bu fərqi tamamilə aradan qaldırmır, əlbəttə. Amma heç olmasa, məktəbin qapısından içəri girəndə uşaqlara verilən mesaj dəyişir.
Bu, xüsusilə yeniyetməlik dövründə vacibdir. Çünki həmin yaşlarda uşaqlar bir-birinin görünüşünə, geyiminə və sosial statusuna daha həssas yanaşa bilirlər. “Mənim paltarım niyə onunki kimi deyil?”, “Niyə mənim telefonum, ayaqqabım, çantam daha ucuzdur?” kimi müqayisələr uşağın diqqətini dərsdən yayındıra bilər. Vahid forma isə ən azı bu yarışın bir hissəsini məktəbin qapısında saxlayır.
Məktəb podium deyil.
Məktəb moda nümayişinin, brend yarışının, sosial status nümayişinin keçirildiyi məkan olmamalıdır. Uşağın məktəbə getmək üçün hər səhər “bu gün nə geyinim?” sualına cavab axtarması əvəzinə, məktəbə “bu gün nə öyrənəcəyəm?” düşüncəsi ilə getməsi daha məqsədəuyğundur.
Üstəlik, vahid geyim yalnız şagird üçün deyil, valideyn üçün də müəyyən rahatlıq yaradır. Hər gün yeni geyim almaq, uşağın sinif yoldaşlarından geri qalmamasını təmin etmək, geyim üzərindən yaranan sosial təzyiqi idarə etmək ailələr üçün əlavə xərc və psixoloji yükdür. Məktəb forması bu yükün müəyyən hissəsini azalda bilər.
Amma burada mühüm bir şərt var. Vahid geyim bahalı, narahat və uşağın şəxsiyyətini sıxışdıran forma olmamalıdır.
Əgər məktəb forması tətbiq ediləcəksə, onun məqsədi uşaqları eyniləşdirmək yox, məktəb mühitində ümumi nizam yaratmaq olmalıdır. Forma rahat, münasib qiymətli, iqlimə uyğun və praktik olmalıdır. Yayda uşağı istidə narahat edən, qışda isə qoruyan geyim imkanı verməyən bir forma yalnız qayda xatirinə qayda olar.
Çünki vahid geyimlə vahid şəxsiyyət eyni şey deyil.
Uşaqların düşüncələri, xarakterləri, zövqləri, maraqları və istedadları fərqlidir və fərqli də qalmalıdır. Məktəb onların hamısını eyni düşünən insanlara çevirməməlidir. Sadəcə deməlidir ki, geyimdə müəyyən bir ümumilik ola bilər, amma düşüncədə fərqliliyə yer var.
Əslində, yaxşı məktəb forması bu paradoksu özündə birləşdirir, uşaqları görünüş baxımından yaxınlaşdırır, amma şəxsiyyət baxımından inkişaf etmələrinə imkan verir.
Məncə, məktəbdə forma məsələsinə “uşağın azadlığını məhdudlaşdırmaq” prizmasından da yalnız baxmaq düzgün deyil. Azadlıq hər istədiyini etmək demək deyil. Cəmiyyət müəyyən məkanlarda müəyyən qaydalar yaradır. Həkimin, polisin, hərbçinin, idmançının və bir çox peşə sahibinin xüsusi geyimi olduğu kimi, məktəbin də özünəməxsus geyim mədəniyyətinin olması təbiidir.
Uşaq böyüdükcə anlayacaq ki, həyat yalnız şəxsi seçimlərdən ibarət deyil. Müxtəlif məkanların müxtəlif qaydaları var. Məktəb də həmin sosial davranış vərdişlərinin öyrənildiyi ilk böyük məkanlardan biridir.
Ona görə vahid məktəb geyiminə sadəcə “forma” kimi yox, məktəb mədəniyyətinin bir elementi kimi baxmaq lazımdır.
Məktəbin divarları arasında uşaqların hamısı eyni olmamalıdır. Əksinə, onların hər biri öz fərdiliyini qorumalıdır. Amma məktəb onlara bir şeyi də öyrətməlidir ki, insanın dəyəri onun üstündəki paltarın qiyməti ilə ölçülmür.
Bəlkə də, məktəb formasının ən böyük mənası məhz budur.
Hamı eyni geyinə bilər, amma heç kim eyni düşünməyə məcbur deyil.
Firuzə Mahmudova
