Ədalət yalnız məhkəmə zallarında bərqərar olmur. O, hər şeydən əvvəl insanın vicdanında qərarlaşır.
Bəzən insan qanunu pozmadan da ədaləti poza bilir.
Bunun üçün nə cinayət törətmək, nə də qanunu açıq şəkildə pozmaq lazımdır. Bəzən kifayətdir ki, qərar qəbul edərkən insan vicdanının səsini deyil, qərəzinin pıçıltısını dinləsin. Məhz həmin andan etibarən ədalət görünmədən zəifləməyə başlayır. Çünki ədalətin ən təhlükəli düşməni həmişə qanunsuzluq olmur. Bəzən onun ən böyük düşməni qərəz olur.
İnsanlıq tarix boyu ədaləti axtarıb. Bu axtarışın nəticəsində qanunlar yazılıb, məhkəmələr yaradılıb, konstitusiyalar qəbul edilib, beynəlxalq hüquq formalaşıb. Cəmiyyətlər inanıb ki, hüququn aliliyi təmin olunarsa, ədalət də bərqərar olacaq.
Lakin zaman göstərdi ki, ən mükəmməl qanun belə onu tətbiq edən insan qərəzli olduqda ədaləti tam təmin edə bilmir. Qanunun mətni dəyişməz qala bilər, amma onun ruhu qərar qəbul edən şəxsin daxilində zədələnə bilər.
Deməli, ədalətin taleyi yalnız qanun kitablarında həll olunmur.
Ədalət ilk növbədə insanın daxilində qərarlaşır.
Bu fikir ilk baxışda hüquq nəzəriyyəsindən daha çox fəlsəfəyə aid görünə bilər. Əslində isə həm milli qanunvericilik, həm beynəlxalq hüquq, həm də bəşəri mənəvi dəyərlər eyni həqiqəti müxtəlif dillərdə ifadə edir: qərəzsizlik olmadan ədalət mümkün deyil.
Hüquq bunu prinsip adlandırır.
Peşə etikası bunu məsuliyyət hesab edir.
Mənəvi dəyərlər isə buna vicdan deyir.
Adlar fərqli olsa da, mahiyyət dəyişmir.
Çünki qanun insanın davranışını tənzimləyir, vicdan isə davranışın arxasında dayanan niyyəti.
Ədalətin ən mühüm şərti doğru qərar vermək deyil.
Ən mühüm şərti həmin qərarı qərəzsiz verməkdir.
Bu iki anlayış ilk baxışda eyni görünə bilər. Əslində isə onların arasında ciddi fərq var. Doğru qərar təsadüfən də verilə bilər. Qərəzsiz qərar isə yalnız vicdanlı yanaşmanın nəticəsi ola bilər.
Məhz buna görə müasir hüquq sistemi qərarın nəticəsindən əvvəl onun necə formalaşdığına diqqət yetirir. Hüquqi dövlət anlayışının əsasında yalnız qanunun mövcudluğu deyil, həmin qanunun qərəzsiz tətbiqi dayanır.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında insanların qanun və məhkəmə qarşısında bərabərliyi, hüquq və azadlıqlarının məhkəmə təminatı, hakimlərin isə yalnız Konstitusiyaya və qanuna tabe olması hüquqi dövlətin əsas prinsipləri kimi təsbit edilmişdir. Eyni yanaşma beynəlxalq hüquqda da öz əksini tapmışdır. İnsan Hüquqları üzrə Ümumdünya Bəyannaməsi, Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt və İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyası hər kəsin müstəqil və qərəzsiz məhkəmə tərəfindən mühakimə olunmaq hüququnu fundamental təminat kimi qəbul edir.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi isə bu prinsipi daha da inkişaf etdirərək bildirir ki, məhkəmə yalnız qərəzsiz olmamalı, həm də qərəzsiz görünməlidir. Çünki ədalət təkcə həyata keçirilməməli, onun həyata keçirildiyinə cəmiyyət də inanmalıdır.
Əslində bu yanaşma yalnız hakimlərə aid deyil.
Qərar vermək səlahiyyəti olan hər bir insan eyni məsuliyyəti daşıyır.
Müstəntiq cinayət işini araşdırarkən…
Prokuror ittiham irəli sürərkən…
Polis əməkdaşı qərar qəbul edərkən…
Dövlət qulluqçusu vətəndaşın müraciətinə baxarkən…
Həkim xəstəni müayinə edərkən…
Müəllim şagirdi qiymətləndirərkən…
Jurnalist məlumatı cəmiyyətə təqdim edərkən…
Onların hər biri fərqli peşənin nümayəndəsi olsa da, qarşılarında eyni seçim dayanır: qərarı vicdanla vermək, yoxsa qərəzin təsiri altına düşmək.
Vicdan hüquq terminologiyası deyil.
Onu heç bir məcəllədə anlayış kimi tapa bilmərik.
Amma hüququn yaşaması üçün ən vacib şərtlərdən biri məhz odur.
Çünki qanun nə qədər mükəmməl yazılsa da, onu tətbiq edən insanın niyyətini ölçə bilmir.
Bəlkə də buna görə tarix boyu insanlar ədaləti yalnız qanunla deyil, vicdanla birlikdə düşünüblər.
Bu fikir təkcə hüquq fəlsəfəsində deyil, ilahi vəhyin çağırışında da öz əksini tapır. Qurani-Kərimdə buyurulur:
“Bir qövmə olan kininiz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun. Bu, təqvaya daha yaxındır.” (əl-Maidə, 5:8)
Bu ayədə diqqəti cəlb edən məqam yalnız ədalətə çağırış deyil. Burada insanın ən güclü emosiyalarından biri – kin və şəxsi münasibət – belə ədalətin qarşısında maneə olmamalıdır. Müasir hüququn “qərəzsizlik” adlandırdığı prinsip əsrlər əvvəl mənəvi məsuliyyət kimi ifadə edilmişdir.
Başqa bir ayədə isə belə buyurulur:
“Allah sizə əmanətləri sahiblərinə verməyi və insanlar arasında hökm verdiyiniz zaman ədalətlə hökm verməyi əmr edir…” (ən-Nisa, 4:58)
Bu ayələr hüququ əvəz etmir.
Lakin hüququn qorumağa çalışdığı mənəvi təməli xatırladır.
Hüquq insandan qərəzsiz davranmağı tələb edir.
Vicdan isə bunun nə üçün vacib olduğunu insana xatırladır.
Lakin vicdan yalnız böyük məhkəmə proseslərində sınağa çəkilmir.
Əslində onun ən çətin imtahanı gündəlik həyatda başlayır.
Həkimin qarşısına vaxtilə ona ağır haqsızlıq etmiş bir insan çıxanda…
Müəllim özünə ən çox çətinlik yaradan şagirdi qiymətləndirəndə…
Jurnalist haqqında sərt yazılar yazmış bir şəxslə bağlı xəbər hazırlayanda…
Dövlət qulluqçusu onu haqsız yerə ittiham etmiş vətəndaşın müraciətinə baxanda…
Məhz həmin anlarda insanın daxili tərəzisi sınağa çəkilir.
Çünki qərəz həmişə nifrət kimi görünmür.
Bəzən simpatiya da qərəzin başqa bir forması olur.
İnsan yalnız sevmədiyi adama qarşı deyil, həddindən artıq rəğbət bəslədiyi insana münasibətdə də obyektivliyini itirə bilər.
Buna görə də əsl qərəzsizlik həm mənfi, həm də müsbət emosiyalara eyni məsafədən baxmağı bacarmaqdır.
Hüquq bunu peşə etikası adlandırır.
Psixologiya bunu idrakın təsiri kimi izah edir.
Fəlsəfə bunu mənəvi kamillik sayır.
Adlar dəyişir.
Mahiyyət dəyişmir.
Hüquq fakültələrində qanun öyrədilir.
Həyat isə qanunun insana necə tətbiq olunacağını öyrədir.
İllər keçdikcə insan anlayır ki, hüququn ən çətin tərəfi maddələri əzbərləmək deyil. Ən çətini onları şəxsi hisslərindən üstün tutmaqdır.
Hüquq-mühafizə orqanlarında çalışdığım illər bu həqiqəti mənə dəfələrlə göstərdi.
Yadımdadır, xidmət etdiyim dövrdə bir ailə ilə bağlı dəfələrlə qanunun tələblərinə uyğun tədbirlər görülmüşdü. Bu səbəbdən həmin ailə narazılığını gizlətmir, müxtəlif şikayətlər edir, bəzən bunu şəxsi münasibət səviyyəsinə qədər gətirib çıxarırdı.
Bir gün onların azyaşlı övladı itkin düşdü.
Xəbər daxil olan kimi təşkil edilən axtarış tədbirlərində ilk iştirak edənlərdən biri də həmin polis əməkdaşı oldu.
O gün nə əvvəlki narazılıqlar yada düşdü, nə də şəxsi incikliklər.
Çünki ortada artıq münasibətlər yox idi.
Ortada bir uşağın taleyi vardı.
Həmin hadisə mənə bir həqiqəti bir daha xatırlatdı.
Peşəkarlıq insanın kimə münasibət bəsləməsi ilə deyil, həmin münasibətin qərarına təsir etməməsi ilə ölçülür.
Əsl xidmət də elə budur.
Dövlət dedikdə çox vaxt qanunlar, məhkəmələr və dövlət orqanları yada düşür.
Bunlar hüquqi dövlətin görünən sütunlarıdır.
Lakin hər bir dövlətin görünməyən dayaqları da var.
Onlardan biri vicdandır.
Vicdan hüququ əvəz etmir.
Hüquq da vicdanın yerini tutmur.
Qanun insanın nə etməli olduğunu göstərir.
Vicdan isə bunu necə etməli olduğunu xatırladır.
Vətəndaş dövlətə yalnız qəbul edilən qanunlara görə inanmır.
O, dövlətə qarşısına çıxan insanlara görə inanır.
Polis əməkdaşının davranışı…
Hakimin hökmü…
Müəllimin qiyməti…
Həkimin münasibəti…
Dövlət qulluqçusunun cavabı…
Jurnalistin məsuliyyəti…
Bunların hər biri vətəndaşın gözündə dövlətin simasını formalaşdırır.
Etimad fərmanla yaranmır.
Qanunla məcbur edilmir.
Etimad ədalətli münasibətin nəticəsində formalaşır.
Əgər insan əmin olursa ki, onun hüququna münasibət vəzifəsinə, soyadına, maddi imkanına və ya şəxsi münasibətlərə görə dəyişməyəcək, o zaman dövlətə inanmağa başlayır.
Qərəz isə təkcə bir insana qarşı haqsızlıq yaratmır.
O, dövlətlə vətəndaş arasında görünməyən etimad körpüsünü zədələyir.
Bəlkə də buna görə dövlətə xidmət edən hər bir insanın ən böyük məsuliyyəti yalnız qanunu bilmək deyil.
Həmin qanunu vicdanla tətbiq etməkdir.
Çünki qanun səlahiyyət verir.
Vicdan isə həmin səlahiyyətə mənəvi legitimlik qazandırır.
Bütün bunları düşündükcə insan istər-istəməz anlayır ki, ədalət haqqında danışmaq asandır.
Ədalətli olmaq isə daha çətindir.
Çünki ədalət yalnız qanunu bilmək deyil.
Bəzən öz hisslərini də mühakimə etməyi bacarmaqdır.
İnsan başqasının səhvini görməkdə adətən çətinlik çəkmir.
Ən çətin olan isə öz qərəzini görə bilməkdir.
Çünki qərəz çox vaxt özünü haqlılıq kimi təqdim edir.
İnsan elə bilir ki, obyektiv qərar verir.
Halbuki bəzən qərarı onun hissləri verir, ağlı isə sonradan buna əsas axtarır.
İnsan ömrü boyu müxtəlif məhkəmələrlə qarşılaşır.
Bəzən hakim qarşısında dayanır.
Bəzən cəmiyyət onu mühakimə edir.
Bəzən tarix onun haqqında hökm verir.
Amma bunların hamısından əvvəl və hamısından sonra insanın heç vaxt tərk edə bilmədiyi bir məhkəmə var.
O məhkəmənin nə binası var.
Nə iclas katibi.
Nə də hökmündən şikayət veriləcək yuxarı instansiyası.
Həmin məhkəmənin yalnız bir hakimi var.
Vicdan.
Bəlkə də insanın ən ağır cavabdehliyi də elə həmin hakimin qarşısındadır.
Çünki orada nə vəzifə kömək edir.
Nə nüfuz.
Nə alqış.
Nə də bəhanələr.
Orada yalnız bir sual qalır:
Verdiyim qərarda doğrudanmı ədalətli oldum?
Bu yazının məqsədi həmin sualın cavabını vermək deyildi.
Çünki bu cavab hər insan üçün fərqlidir.
Qanun yolu göstərir.
Beynəlxalq hüquq həmin yolu qorumağa çalışır.
Mənəvi dəyərlər isə o yoldan sapmamağı xatırladır.
Lakin son addımı onların heç biri atmır.
O addımı insanın özü atır.
Vicdanının səsinə qulaq asaraq…
Yaxud qərəzinin ardınca gedərək.
Və bəlkə də insanın bütün ömrü boyu iştirak etdiyi ən mühüm məhkəmə elə budur.
Vicdanın məhkəməsi.
Araz Əsgərli
