Hicab haqqında müzakirələr çox vaxt parçalanmış şəkildə aparılır. Bir tərəf onu yalnız dini atribut kimi görür, digər tərəf isə qadının və ya qızın şəxsi seçimi, mənəvi dünyasının bir hissəsi hesab edir. Halbuki hicab məsələsi bu iki yanaşmanın arasında daha mürəkkəb bir yerdə dayanır.
Azərbaycan Konstitusiyası dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını müəyyən edir. Eyni zamanda, Konstitusiyada vicdan azadlığı, dinə münasibəti sərbəst müəyyən etmək və dini etiqadı ifadə etmək hüququ da tanınır. Həmçinin dini mənsubiyyətə görə hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması ümumi qayda olaraq yolverilməz sayılır.
Deməli, burada iki prinsip qarşı-qarşıya gəlir: dünyəvi dövlət və vicdan azadlığı.
Amma dünyəvilik çox vaxt yanlış başa düşülür. Dünyəvi dövlət dinin düşməni olan dövlət demək deyil. Dünyəvi təhsil də şagirdin dindar olmasını və ya dini simvol daşımasını avtomatik olaraq qadağan etmək demək deyil. Dünyəvilik ilk növbədə dövlətin hansısa dini digərindən üstün tutmaması, təhsil prosesinin elmi və dünyəvi prinsiplərlə qurulması deməkdir.
Əgər bir şagird hicab taxırsa, amma dərsdə biologiyanı, fizikanı, tarixi və riyaziyyatı öyrənirsə, müəllimin fəaliyyətinə mane olmursa, başqa şagirdləri dini baxışa məcbur etmirsə və məktəbin təhlükəsizlik və geyim qaydalarını pozmursa, burada əsas sual yaranır: onun baş örtüyü təhsilin dünyəviliyini hansı konkret şəkildə pozur?
Çünki dünyəvilik dərsliyin, proqramın və müəllimin dünyəvi olmasını tələb edə bilər; şagirdin başındakı parçanın isə avtomatik olaraq təhsili dini təhsilə çevirdiyini söyləmək üçün ayrıca əsas lazımdır.
Azərbaycanın “Ümumi təhsil haqqında” Qanunu da dövlətin hər bir vətəndaşa dinindən asılı olmayaraq ümumi təhsil almaq imkanı yaratmasını və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsini nəzərdə tutur.
Burada başqa bir incə məsələ də var: məcburiyyət.
Bir qızın hicab taxmağa məcbur edilməsi nə qədər problemli hesab olunursa, onun hicabını çıxarmağa məcbur edilməsi də vicdan azadlığı baxımından ciddi suallar doğurur. Çünki dövlətin vəzifəsi insanın dini seçimini onun əvəzinə etmək deyil. Azərbaycan qanunvericiliyində uşağın dinə etiqad etməyə məcbur edilməsinin qadağan olunduğu da ayrıca göstərilir.
Əlbəttə, bu o demək deyil ki, məktəbdə heç bir geyim qaydası ola bilməz. Təhlükəsizlik, sanitariya, üzün identifikasiyası, laboratoriya və peşə təhsili kimi xüsusi şəraitlər müəyyən geyim tələblərini əsaslandıra bilər. Məsələn, laboratoriyada qoruyucu geyim tələb olunursa, bu tələb dini ayrı-seçkilikdən deyil, təhlükəsizlikdən irəli gəlir. Belə qayda hamıya eyni prinsip əsasında tətbiq edilməlidir.
Amma ümumi qadağa ilə konkret və əsaslandırılmış məhdudiyyət eyni şey deyil.
Birincidə dövlət deyir: “Sən hicab taxdığın üçün məktəbə girə bilməzsən”.
İkincidə isə deyir: “Bu konkret şəraitdə təhlükəsizlik və ya tədris prosesi belə geyim tələb edir və həmin tələb hamıya eyni qaydada tətbiq olunur”.
Bu iki yanaşmanın hüquqi və fəlsəfi mahiyyəti tamamilə fərqlidir.
Məncə, təhsil müəssisəsinin əsas vəzifəsi uşağın başındakı geyimə deyil, başındakı düşüncəyə təsir etməkdir. Məktəb şagirdə nə düşünəcəyini deyil, necə düşünəcəyini öyrətməlidir.
Hicab taxan uşaq məktəbdə elm öyrənirsə, onun hicabı elmin qarşısında maneəyə çevrilməməlidir. Eyni şəkildə, hicab taxmayan uşağa da dini həyat tərzi sırınmamalıdır. Məktəb hər iki uşağın özünü təhlükəsiz və bərabər hiss etdiyi məkan olmalıdır.
Çünki dünyəvi məktəbin gücü insanları eyniləşdirməsində deyil, fərqli insanların eyni sinifdə bərabər təhsil ala bilməsindədir.
Həqiqi dünyəvilik bəlkə də elə budur: sinifdə hicablı qız da olsun, hicabsız qız da; dindar şagird də olsun, dini inancı olmayan şagird də. Amma müəllim onların heç birinə “sən məndən fərqlisən deyə daha az haqlısan” deməsin.
Dövlət dini təbliğ edən məktəb yaratmamalıdır. Amma dövlətin dünyəviliyini qorumaq üçün hər dini görünüşü də məktəbin qapısından kənarda saxlamaq zərurəti avtomatik olaraq yaranmır.
Çünki dünyəvi dövlətin vəzifəsi insanı dinsizləşdirmək deyil, dindar və ya dinsiz insanın hüququnu bərabər qorumaqdır.
Bu baxımdan, hicab məsələsində ən sağlam meyar “qadağan edəkmi, etməyəkmi?” sualından əvvəl başqa bir sualdır:
Bu qadağa konkret olaraq hansı ictimai və təhsil problemini həll edir?
Əgər real təhlükəsizlik, tədris və ya başqasının hüquqlarının qorunması ilə bağlı əsaslandırılmış problem varsa, onun həlli üçün zəruri və ölçülü qayda müəyyən edilə bilər. Amma yalnız hicabın dini simvol olması səbəbindən ümumi qadağa qoymaq dünyəvilik prinsipinin özünü qorumaqla yanaşı, vicdan azadlığı və bərabərlik prinsipləri ilə də toqquşa bilər. Azərbaycanın Konstitusiyası isə hər iki istiqaməti eyni hüquqi çərçivədə tanıyır.
Nəticədə məsələ bir parça parçanın məsələsi deyil.
Məsələ insanın öz bədəni, inancı və seçimi üzərində nə qədər söz sahibi olmasıdır.
Məktəb isə bunun üçün ən vacib sınaq meydanlarından biridir. Çünki məktəb uşağa yalnız dərs öyrətmir, ona azadlığın, fərqliliyin və birgə yaşamağın nə demək olduğunu da öyrədir.
Elmar
