Dünən məktəbdə jurnalistin ölümü ilə bağlı yayılan məlumatlar cəmiyyətdə bir daha ciddi suallar doğurdu. Belə hadisələr təkcə bir günün, bir məktəbin və ya konkret bir şəxsin problemi kimi qiymətləndirilməməlidir. Çünki bundan əvvəl də məktəblərdə baş verən intiharlar, bıçaqlanma hadisələri, şagirdlər arasında davalar, zorakılıq halları və sosial şəbəkələrdə yayılan qeyri-etik davranışlar barədə dəfələrlə eşitmişik. Bəzən şagirdlərin canlı yayımlar açaraq cəmiyyətin qəbul etdiyi mənəvi dəyərlərlə uzlaşmayan hərəkətlər sərgiləməsi də müzakirə mövzusuna çevrilir.
Bütün bunlar istər-istəməz bir sual yaradır:
Məktəblərdə təlim-tərbiyə işi nə dərəcədə effektivdir? Uşaqların yalnız dərs mənimsəməsinəmi diqqət yetirilir, yoxsa onların davranışları, psixoloji vəziyyətləri, sosial münasibətləri və mənəvi inkişafı da lazımi səviyyədə izlənilir?
Məktəb yalnız riyaziyyatın, fizikanın, tarixin və digər fənlərin öyrədildiyi yer deyil. Məktəb həm də insanın şəxsiyyət kimi formalaşdığı, başqalarına hörmət etməyi, məsuliyyət daşımağı, münaqişələri zorakılığa əl atmadan həll etməyi öyrəndiyi bir mühitdir. Əgər bu mühitdə şagirdlər arasında aqressiya, təhqir, zorakılıq, laqeydlik və təhlükəli davranışlar artırsa, deməli, məsələyə daha dərindən baxmağa ehtiyac var.
Burada məsuliyyəti yalnız bir tərəfin üzərinə qoymaq nə doğru, nə də problemin həlli üçün kifayətdir. Bəs günah valideyndədir? Müəllimdə? Məktəb rəhbərliyində? Təhsil sistemində? Yoxsa bütün bunlardan əlavə, cəmiyyətin özündə?
Valideyn uşağın ilk tərbiyəçisidir. Uşağın ailədə gördüyü münasibət, öyrəndiyi davranış modeli onun gələcək həyatına birbaşa təsir göstərir. Övladının kimlərlə ünsiyyətdə olduğunu, hansı problemlər yaşadığını, sosial şəbəkələrdə nə izlədiyini və hansı davranışlar nümayiş etdirdiyini bilməyən, yaxud bunlara kifayət qədər əhəmiyyət verməyən valideyn də müəyyən məsuliyyət daşıyır. Lakin bütün məsuliyyəti valideynin üzərinə atmaq da düzgün deyil.
Müəllim isə təkcə dərs keçən şəxs deyil. O, şagirdin davranışındakı dəyişiklikləri, sinifdə yaranan münasibətləri, kənarda qalan, təhqir edilən və ya aqressivləşən uşaqları vaxtında müşahidə edə biləcək insanlardan biridir. Ancaq müəllimdən həm yüksək tədris nəticələri, həm tərbiyə, həm psixoloji dəstək, həm də bütün şagirdlərin davranışlarına nəzarət tələb edilirsə, onun iş şəraiti, səlahiyyətləri və real imkanları da nəzərə alınmalıdır.
Məktəb rəhbərliyinin üzərinə düşən vəzifə isə yalnız intizamı qorumaq və tədris prosesini təşkil etməklə bitmir. Məktəbdə təhlükəsiz mühitin yaradılması, zorakılıq hallarının gizlədilməməsi, şagirdlərin müraciətlərinə ciddi yanaşılması, valideynlərlə əməkdaşlıq və riskli vəziyyətlərə vaxtında müdaxilə də vacibdir. Baş vermiş hadisədən sonra tədbir görmək əhəmiyyətlidir, amma hadisənin baş verməsinin qarşısını almaq daha böyük məsuliyyət tələb edir.
Digər tərəfdən, təhsil sisteminin özünə də suallar ünvanlanmalıdır. Məktəblərdə psixoloji xidmətlər nə dərəcədə əlçatandır? Şagirdlər problemlərini rahatlıqla kimə danışa bilirlər? Zorakılıqla üzləşən uşaq onu müdafiə edəcək bir mexanizmin mövcudluğuna inanırmı? Müəllimlər belə halların qarşısını almaq üçün kifayət qədər dəstək alırlarmı? İntihar riski, aqressiya, bullinq və rəqəmsal mühitdə təhlükəli davranışlarla bağlı profilaktik işlər nə qədər sistemli aparılır?
Bunlar cavablandırılmalı olan suallardır. Çünki problem yalnız baş verən hadisələrin sayında deyil, onların arxasında dayanan səbəblərin nə dərəcədə araşdırılmasındadır.
Sosial şəbəkələr də məsələnin ayrıca bir tərəfidir. Bu gün uşaqlar yalnız məktəbdə və ailədə gördükləri davranışlardan təsirlənmirlər. Onlar virtual mühitdə də müxtəlif nümunələrlə qarşılaşırlar. Bəzən diqqət qazanmaq, izləyici toplamaq və məşhurlaşmaq istəyi onları öz yaşlarına uyğun olmayan davranışlara sövq edir. Aqressiyanın, təhqirin və alçaldıcı hərəkətlərin əyləncə kimi təqdim olunması isə təhlükəli tendensiyadır. Lakin burada da qadağa və cəza ilə kifayətlənmək olmaz. Uşaqlara rəqəmsal məsuliyyət, şəxsi sərhədlər, etik davranış və internetdə paylaşdıqlarının nəticələri izah edilməlidir.
Bununla belə, məktəbdə baş verən hər bir hadisəni avtomatik olaraq tədris prosesinin zəifliyi ilə əlaqələndirmək də doğru olmaz. Hər hadisənin öz səbəbləri, öz şəraiti və öz məsuliyyət daşıyan tərəfləri ola bilər. Məqsəd sübutsuz ittiham irəli sürmək deyil, hadisələri obyektiv araşdırmaq və eyni halların təkrarlanmaması üçün real nəticələr çıxarmaqdır.
Ən təhlükəli yanaşma isə hər hadisədən sonra bir neçə gün danışmaq, günahkar axtarmaq, sonra hər şeyi unutmaqdır. Əgər hadisələrdən sonra sistemli təhlil aparılmırsa, mövcud çatışmazlıqlar aradan qaldırılmırsa, görülən tədbirlərin nəticəsi qiymətləndirilmirsə, növbəti hadisə zamanı yenidən eyni sualları verməli olacağıq.
Məktəblərdə təhlükəsizlik yalnız kameraların sayı, növbətçilərin mövcudluğu və intizam qaydaları ilə ölçülməməlidir. Təhlükəsiz məktəb həm də şagirdin qorxmadan danışa bildiyi, təhqirə məruz qalanda müdafiəsiz qalmadığı, psixoloji problemləri olduqda kömək ala bildiyi və zorakılığın adi hal kimi qəbul edilmədiyi məktəbdir.
Bunun üçün valideyn, müəllim, məktəb rəhbərliyi, psixoloq, müvafiq təhsil qurumları və cəmiyyət birgə fəaliyyət göstərməlidir. Hər kəs öz üzərinə düşən məsuliyyəti qəbul etməli, məktəblərdə baş verən hadisələr yalnız ictimai rezonans yarananda deyil, gündəlik fəaliyyət çərçivəsində də diqqətdə saxlanılmalıdır.
Konkret desək, məsələni yalnız “günah kimdədir?” sualı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün deyil. Daha vacib sual budur ki, kim öz vəzifəsini nə dərəcədə yerinə yetirir və uşaqların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hansı mexanizmlər həqiqətən işləyir?
Çünki məktəbdə baş verən hər bir faciə bizə yalnız konkret hadisəni deyil, bütövlükdə yanaşmamızı da yenidən nəzərdən keçirməyin vacibliyini xatırladır. Uşaqların təhlükəsizliyi, sağlam psixoloji inkişafı və düzgün tərbiyəsi ayrı-ayrı qurumların hesabat mövzusu deyil, hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Məktəb uşağın gələcəyə hazırlandığı yerdir. Elə isə həmin məktəbdə onun həyatı, təhlükəsizliyi və insan kimi formalaşması da ən azı tədris nəticələri qədər vacib olmalıdır.
Elmar
Gununsesi.info
