Bəzən bir cəmiyyət öz adətlərini o qədər təbii qəbul edir ki, onların haradan gəldiyini, nə vaxtdan həyatımıza daxil olduğunu düşünmür.
Toy da belədir. Toy bizim üçün sadəcə iki insanın ailə qurması deyil, ailələrin, qohumların, dostların bir araya gəldiyi, nəsildən-nəslə ötürülən mərasimdir.
Ona görə də toyda edilən hər hərəkətin arxasında mütləq “bizim adətimizdir” deyə bir əsas axtarmaq lazım deyil.
Son illərdə toylarımızda görünən bəzi səhnələr məhz bu baxımdan düşündürücüdür.
Məsələn, qapının qarşısını kəsib bəydən pul tələb etmək, bunu qılınc və ya xəncərin üzərinə pul qoydurmaq formasında etmək artıq bəzi toyların adi görüntüsünə çevrilib.
Halbuki belə bir mərasimin Azərbaycanın ənənəvi toy konseptində köklü və geniş yayılmış bir yerinin olduğunu söyləmək çətindir.
Qapı kəsmək, yol bağlamaq, bəydən “şirinlik” almaq kimi müxtəlif oyunlar ayrı-ayrı bölgələrdə və ailələrdə ola bilər. Amma söhbət konkret olaraq qılıncın və ya xəncərin üzərinə pul qoydurmaq ritualından gedirsə, bunu avtomatik şəkildə “bizim qədim adətimiz” kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Bu tip mərasimlər erməni toy ənənələrində daha geniş yayılmış nümunələrdən biri kimi tanınır. Bənzər elementlərə bəzi Yaxın Şərq, kürd və Balkan xalqlarının, eləcə də Türkiyənin ayrı-ayrı bölgələrinin toylarında rast gəlmək mümkündür.
Burada məsələ heç də “kimdən götürülüb?” mübahisəsinə çevrilməməlidir. Əsas məsələ başqadır: özümüzə aid olmayan, yaxud ənənəmizdə olmayan bir davranışı sırf toyda gördüyümüz üçün “milli adət” hesab etməyək.
Çünki adətlər də dil kimi, musiqi kimi, mətbəx kimi xalqın yaddaşının bir hissəsidir. Bir davranışın “adət” adlandırılması onu avtomatik olaraq qədim, milli və toxunulmaz etmir. Əksinə, adət dediyimiz şeyin tarixini, mənşəyini və cəmiyyətimizdə nə vaxtdan mövcud olduğunu bilməyə ehtiyac var.
Ən pisi isə budur ki, bir müddət sonra insanlar bunu sorğulamadan təkrarlamağa başlayırlar. Dünən olmayan şey bu gün “bizim toy adətimiz” olur, sabah isə kimsə onu “babalarımızdan qalan ənənə” kimi danışır. Beləcə, cəmiyyətin kollektiv yaddaşı yavaş-yavaş uydurma xatirələrlə dolur.
Toylarımız onsuz da kifayət qədər zəngin ənənələrə malikdir. Elçilikdən nişana, xınadan gəlin köçürməyə qədər yüzillərlə formalaşmış mərasimlərimiz var. Bu zənginliyin içində sonradan peyda olmuş hər bir davranışı milli irs səviyyəsinə qaldırmağa ehtiyac yoxdur.
Bəyin qarşısını kəsib pul istəmək, üstəlik bunu xəncər-qılınc üzərində nümayiş etdirmək nə toyun gözəlliyini artırır, nə də ona milli kimlik qazandırır. Əksinə, bəzən toyun öz mahiyyətini – iki insanın ailə qurmasını və iki ailənin birləşməsini xırda pul yığmaq yarışına çevirir.
Ona görə də bir az seçici olmaq lazımdır. Hər gördüyümüzü təkrarlamaq məcburiyyətində deyilik. “Hamı edir” arqumenti adəti milli etmir.
Etməyin belə. Ayıbdır. Öz toyumuzu öz adətlərimizlə gözəlləşdirək.
Elmar
