Qorxu insanı sustura bilər, lakin yalnız hörmət insanı könüllü şəkildə ardınca aparar.
Niyə bəzi insanlar səlahiyyət sahibi olduqları müddətdə ətraflarında sakitlik yaradırlar, lakin səlahiyyətləri başa çatan kimi həmin sakitlik yox olur? Niyə bəziləri isə heç bir vəzifə daşımadıqları halda illər keçsə də hörmətlə xatırlanırlar?
Bu sual təkcə ayrı-ayrı insanlara aid deyil, ailəyə, məktəbə, iş mühitinə və cəmiyyətə aiddir. Daha doğrusu, insanın olduğu hər yerə. Çünki hər bir münasibətin mərkəzində eyni seçim var: qorxu yaratmaq, yoxsa hörmət qazanmaq?
Tarix boyunca qorxu ən çox istifadə olunan idarəetmə vasitələrindən biri olub. O, insanı susdura, davranışını dəyişdirə və nəticədə zahiri nizam yarada bilər. Amma onun təsiri nəzarətin sərhədlərini aşmır. Qorxu davranışı dəyişir, lakin düşüncəni isə nadir hallarda dəyişə bilir. Nəzarət zəiflədikcə qorxunun yaratdığı nizam da zəifləyir.
Hörmət isə tamamilə başqa yolla formalaşır. O, nə tələb olunur, nə də zorla qəbul etdirilir. Hörmət ədalətli münasibətin, dürüst davranışın, peşəkarlığın və insan ləyaqətinə göstərilən ehtiramın təbii nəticəsidir. İnsan qaydalara yalnız məcbur olduğu üçün deyil, onları doğru hesab etdiyi üçün əməl etdikdə etimad yaranır. Etimad yaranan yerdə isə münasibətlər möhkəmlənir.
Bədii ədəbiyyat və kino bu qarşıdurmanı müxtəlif obrazlarla ifadə edib. “Nəsimi” filmində Teymur Lənglə Nəsimi arasında qurulan dialoq da əslində iki fərqli idarəetmə fəlsəfəsinin simvoludur. Bir tərəf hesab edir ki, qorxu insanı ram etməyin ən təsirli yoludur. Digər tərəf isə göstərir ki, insanın mənəvi azadlığı zor qarşısında belə öz mahiyyətini itirmir. Bu səhnənin dəyəri tarixi dəqiqliyində deyil, ifadə etdiyi həqiqətdədir: insanı qorxu ilə idarə etmək mümkündür, bəs onun hörmətini qazanmaq necə?
Bu sualın cavabı hüququn da, təhsilin də, idarəetmənin də ortaq nöqtəsində dayanır.
Hüquq yalnız yazılmış normalar toplusu deyil. O, insan ləyaqətini qoruyan, ədaləti təmin edən və etimadı möhkəmləndirən dəyərlər sistemidir. Hüquqi dövlət ideyası da məhz buna söykənir: qanunun aliliyi yalnız məcburetmə gücü ilə deyil, insanın hüquqa inamı ilə yaşaya bilər. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında hüquqi dövlət, insan hüquq və azadlıqlarının təminatı, qanun qarşısında bərabərlik və insan ləyaqətinin qorunması kimi prinsiplərin təsbit olunması da bu fəlsəfənin hüquqi ifadəsidir.
Hüquq fəlsəfəsinin klassik nümayəndələri müxtəlif dövrlərdə eyni nəticəyə gəliblər. Con Lok hakimiyyətin legitimliyini cəmiyyətin razılığı ilə əlaqələndirirdi. Monteskye hüququ hakimiyyəti məhdudlaşdıran ən mühüm vasitə hesab edirdi. Lon Fuller isə hüququn yalnız mətnlərdən deyil, onun daxili ədalətindən güc aldığını göstərirdi. Fərqli dövrlərdə səslənən bu fikirlərin ortaq məğzi birdir: insanı uzun müddət idarə edən qorxu deyil, ədalətə və hüquqa olan inamdır.
Bu həqiqət həyatın bütün sahələrində eyni şəkildə özünü göstərir.
Uşaq yalnız cəzadan qorxduğu üçün düzgün davranırsa, o, nəzarət altında böyüyür, lakin davranışının mənasını anlayırsa, xarakter formalaşdırır.
Əməkdaşlar yalnız rəhbərin nəzarəti altında məsuliyyətli işləyirlərsə, intizam yaranır, heç kimin nəzarəti olmadan da eyni məsuliyyəti göstərirlərsə, peşəkarlıq formalaşır.
Fərqli görünən bu nümunələr qorxu və hörmət hissi arasındakı mənəvi fərqi ifadə edir: qorxu davranışı idarə edə bilər, hörmət isə insanın seçimlərini formalaşdırır.
Ədalət yalnız məhkəmə qərarlarında deyil, insanın gündəlik həyatda hiss etdiyi münasibətdə yaşayır. Dinlənildiyini, dəyər gördüyünü və eyni qaydanın hər kəs üçün bərabər tətbiq olunduğunu hiss edən insanın daxilində etimad yaranır. Etimad heç bir göstərişlə yaradılmır; o, yalnız ardıcıl və ədalətli davranışın nəticəsi kimi təcəssüm edir.
Buna görə də hörmət nə vəzifə, nə sərvət, nə də səlahiyyətin təbii nəticəsidir. Bunlar imkan yarada bilər, amma hörmət qazandıra bilməz. Hörmət yalnız xarakterin, ədalətin və insan ləyaqətinə münasibətin məhsuludur.
İnsanlar zaman keçdikcə deyilən sözlərin çoxunu unuda bilərlər, lakin onlara necə davranıldığını unutmurlar. İnsan yaddaşı qorxudan daha çox münasibəti xatırlayır.
Bəlkə də hər birimizin özünə verməli olduğu ən vacib sual budur:
Mən insanlarda qorxu yaradıram, yoxsa hörmət qazanıram?
Bu sualın cavabı nə vəzifədə, nə hakimiyyətdə, nə də imkanlardadır.
Onun cavabı insanın mənəviyyatındadır.
Hörmət tələb edilmir.
Hörmət qazanılır.
Qorxu yaradılır.
Hörmət isə yaşanılır.
Qorxunun ömrü səlahiyyət qədərdir.
Hörmətin ömrü isə xarakter qədərdir.
Əslində, bütün bu düşüncələrin bizi gətirib çıxardığı nəticə çox sadədir. İnsan yalnız hüquqlarının tanındığı üçün deyil, ləyaqətinin qəbul edildiyini hiss etdiyi üçün inanır. Hörmət də elə buradan başlayır. Başqasının ləyaqətini qəbul etmədən ona həqiqi hörmət göstərmək mümkün deyil. Ədalət bu qəbulun davranışa çevrilmiş formasında özünü göstərir. Hüquq isə həmin davranışın ümumi qaydaya çevrilmiş ifadəsidir.
Buna görə də insanın gerçək təsiri başqalarını nə qədər susdurması ilə deyil, onlarda nə qədər etimad oyatması ilə ölçülür. Vəzifələr dəyişir, səlahiyyətlər başa çatır, imkanlar məhdudlaşır. Lakin ədalətlə qazanılan hörmət əbədidir. Çünki insanlar sənin nə qədər güclü olduğunu deyil, onlara necə münasibət göstərdiyini yaddaşlarına həkk edirlər.
Bəlkə də insan ömrünün ən mühüm sualı budur:
İnsanlar məni hansı hisslə xatırlayacaqlar – qorxu ilə, yoxsa hörmətlə?
Bu sualın cavabı nə qanun kitablarında yazılıb, nə də hansısa vəzifənin səlahiyyətində gizlənib,
onun cavabı insanın vicdanında yaşayır.
⸻
Müəllifdən
Bu esse oxucunu müəyyən fikrə inandırmaq üçün deyil, birlikdə düşünmək üçün qələmə alınıb.
İnsan həyatı boyunca müxtəlif hadisələr, fərqli münasibətlər və bir-birinə zidd baxışlarla qarşılaşır. Oxuyur, müşahidə edir, müqayisə aparır və nəticələr çıxarır. Bəzən bütün bu müşahidələr onu eyni sualın qarşısında saxlayır: insanı və cəmiyyəti uzunmüddətli şəkildə bir arada saxlayan nədir – qorxu, yoxsa hörmət?
Bu yazı həmin sual ətrafında illər ərzində formalaşmış düşüncələrin hüquqi, ictimai və insani baxış bucağından ifadəsidir. Burada deyilənlər son həqiqət iddiası daşımır. Məqsəd hazır cavab vermək deyil, oxucunu öz cavabını axtarmağa dəvət etməkdir.
Əgər bu esse oxucunu öz davranışına, münasibətlərinə və seçimlərinə yenidən nəzər salmağa sövq edərsə, deməli, o, öz məqsədinə çatmışdır.
Çünki cəmiyyəti dəyişən yalnız qanunlar deyil. Qanunlara həyat verən insanın vicdanı, ədalət hissi və insan ləyaqətinə göstərdiyi hörmətdir.
Araz Əsgərli
Hüquq və cəmiyyət münasibətləri haqqında düşüncələr silsiləsindən
Xüsusi olaraq Gununsesi.info üçün
