İyirmi-otuz il əvvəl ali təhsil haqqında diplom demək olar ki, avtomatik olaraq namizədin əmək bazarındakı dəyərini artırırdı.
Diplom qapıları açır, nüfuzlu iş əldə etməyə kömək edir və bir çox hallarda insanın gələcək karyerasını müəyyənləşdirirdi.
Bu gün isə bu əlaqə tədricən dəyişir.
Bununla belə, məsələyə ifrat yanaşmaq olmaz. Azərbaycan əmək bazarına nəzər salsaq, diplom hələ də işə qəbul zamanı mühüm meyar olaraq qalır. Bir çox işəgötürən üçün diplom təhsil və peşə hazırlığı səviyyəsini təsdiqləyir. Bir sıra sahələrdə isə diplomsuz karyeraya başlamaq ümumiyyətlə mümkün deyil.
Amma bu, bir diplomun peşəkar uğur üçün kifayət etməsi deməkdirmi?
Bu gün əsas məsələ artıq “diplom lazımdır, yoxsa yox?” mübahisəsindən daha çox məhz bu suala çevrilir.
Baş verən dəyişiklikləri çox vaxt yalnız süni intellektin inkişafı ilə əlaqələndiririk. Halbuki bu proses ChatGPT-nin meydana çıxmasından xeyli əvvəl başlamışdı. İqtisadçılar və sosioloqlar artıq bir neçə onillikdir ki, təhsilin əmək bazarındakı rolunun tədricən dəyişdiyindən danışırlar.
Hələ 1970-ci illərin əvvəllərində iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Maykl Spens diplomların işəgötürənlər üçün niyə dəyərli olduğunu izah edən siqnallaşma nəzəriyyəsini irəli sürmüşdü.
Bu nəzəriyyəyə görə, diplom yalnız əldə edilmiş bilikləri təsdiqlədiyi üçün dəyərli deyil. İşəgötürən üçün o, müəyyən mənada siqnal rolunu oynayır: insan uzunmüddətli təhsildən keçib, intizamlıdır, başladığı işi sona çatdırmağı bacarır və müəyyən hazırlıq səviyyəsinə uyğundur.
Lakin istənilən siqnal yalnız bir namizədi digərindən fərqləndirməyə imkan verdiyi müddətcə effektivdir. Ali təhsil kütləviləşdikcə diplom tədricən işəgötürənin seçim etməsinə kömək edən əsas amil olmaqdan çıxır.
Bunu göstərən maraqlı bir rəqəm var: beynəlxalq əmək bazarı araşdırmalarına görə, son bir il ərzində işə qəbul zamanı diplom tələb etməkdən açıq şəkildə imtina edən şirkətlərin payı demək olar ki, iki dəfə artıb.
Bu, diplomun dəyərdən düşməsi demək deyil. Bu o deməkdir ki, diplom artıq işəgötürəni bu gün ən çox maraqlandıran suala — “Bu insan əslində nəyi bacarır?” sualına kifayət qədər cavab vermir.
İşlədiyim illər ərzində güclü təhsilə malik olduğu halda praktiki məsələlərin həllində çətinlik çəkən namizədlərlə dəfələrlə qarşılaşmışam. Eyni zamanda universiteti bitirdikdən sonra da öyrənməyə davam edən, yeni bacarıqlar qazanan və zamanla əsas əməkdaşlara çevrilən mütəxəssislər də görmüşəm.
Məhz buna görə getdikcə daha çox şirkət yalnız təhsili deyil, real bacarıqları, layihələrin həyata keçirilməsində əldə edilmiş təcrübəni, qeyri-standart məsələləri həll etmək bacarığını, insanlarla əməkdaşlıq etmək və daim öyrənmək qabiliyyətini də qiymətləndirməyə başlayır.
Beynəlxalq praktikada bu yanaşma getdikcə daha çox skills-based hiring – yəni təsdiqlənmiş bacarıq və kompetensiyalar əsasında işə qəbul adlandırılır.
Diplom insanın aldığı təhsili təsdiqləyir. Təcrübə onun artıq hansı vəzifələri və problemləri həll etdiyini göstərir. Lakin dünya o qədər sürətlə dəyişir ki, insanın dünən mövcud olmayan şəraitdə nə dərəcədə uğurlu işləyə biləcəyini anlamaq üçün artıq bu iki meyar da kifayət etmir.
İşəgötürənlər üçün insanın bu gün nə bildiyindən əlavə, onun nə qədər sürətlə öyrənə, uyğunlaşa, qərar verə və yenilikləri mənimsəyə bilməsi də önəmli olur.
İnkişaf etmək bacarığı tədricən əlavə üstünlükdən peşəkar dayanıqlılığın zəruri şərtinə çevrilir.
Biz tədricən insanı artıq əldə etdikləri ilə qiymətləndirməkdən onun gələcəkdə nəyə qadir olduğunu anlamağa doğru gedirik.
Diplom insanın bir neçə il əvvəl nə öyrəndiyini deyir. Təcrübə onun artıq nə etdiyini göstərir. Amma nə diplom, nə də təcrübə öz-özlüyündə mənim fikrimcə getdikcə daha vacib olan bir suala cavab verir:
Bu insan sabah nə edə biləcək?
Məhz bu suala cavab axtarmaq həm işəgötürənlər, həm təhsil müəssisələri, həm də bundan sonra hara getməli olduğunu anlamağa çalışan insanın özü üçün əsas vəzifələrdən birinə çevrilir.
Biz insanları diplomda və ya CV-də artıq yazılmış məlumatlarla ölçməkdə davam etdikcə əsas məsələni gözdən qaçırırıq: öyrənmək, uyğunlaşmaq və inkişaf etmək bacarığı. Bunu heç bir diplomun sətrində görmək mümkün deyil, amma getdikcə daha çox hallarda məhz bu bacarıq insanın karyerasının uğurlu olub-olmayacağını müəyyənləşdirir.
Bəlkə də qarşıdakı onilliyin əsas sualı artıq “Hansı təhsili almısınız?” olmayacaq.
Əsas sual belə səslənəcək:
“Bu insan kimə çevrilə bilər?”
Və bu suala cavab verməyi nə qədər tez öyrənsək, insanlara artıq keçdikləri yolu təsdiqləməkdə deyil, öz yollarını tapmaqda bir o qədər tez kömək edə bilərik.
Qeyd: Mətn tərcümə edilib.
Mənbə: 1news.az
