Qadınların pensiya yaşının növbəti 6 aylıq artımla 65 yaşa çatdırılması cəmiyyətdə yenidən geniş müzakirələrə səbəb olub. Əslində, müzakirə təkcə “65 yaş” rəqəmi ətrafında deyil.
Sual daha dərindir: Dövlət pensiya sistemini xilas etməyə çalışır, yoxsa vətəndaşın əmək ömrünü uzadır?
Qadınlar daha uzun işləməyə hazırdır, yoxsa buna məcbur edilirlər?
Pensiya yaşı ilə bağlı qərarlar həmişə statistik göstəricilər üzərində qurulur. Demoqrafik dəyişikliklər, orta ömür uzunluğu, sosial sığorta fondunun dayanıqlılığı, işləyənlərin və pensiyaçıların nisbəti… Bunların hamısı iqtisadi baxımdan əsaslandırıla bilər. Lakin statistik cədvəllərdə görünməyən bir həqiqət var: hər rəqəmin arxasında insan həyatı dayanır.
Azərbaycan qadınının əmək fəaliyyəti əksər hallarda iş yerində başlayıb orada bitmir. O, işdən sonra ikinci növbəyə evdə başlayır. Yemək hazırlayır, uşaqlara baxır, yaşlı valideynlərə qulluq edir, ailənin psixoloji yükünü daşıyır. Onun əmək kitabçasına düşməyən, lakin cəmiyyətin ayaqda qalmasını təmin edən milyonlarla saatlıq əməyi var.
Bu səbəbdən, “kişi ilə qadının pensiya yaşı bərabərləşdirildi” fikri hüquqi baxımdan bərabərlik kimi görünə bilər, amma sosial baxımdan eyni yükü ifadə etmir. Çünki hüquqi bərabərlik həmişə faktiki bərabərlik demək deyil.
Digər tərəfdən, müasir dünyada qadınların əmək bazarında fəallığı artıb. Onlar dövlət idarələrində, universitetlərdə, xəstəxanalarda, özəl sektorda, sahibkarlıqda mühüm rol oynayırlar. Bir çox qadın 65 yaşında da peşəkar fəaliyyətini davam etdirmək gücündə olur. Hətta bəziləri üçün işləmək sosial həyatdan qopmamaq deməkdir. Buna görə də vahid yanaşma bütün qadınlara şamil edilə bilməz.
Lakin əsas problem başqa yerdədir.
Azərbaycanda 60 yaşdan yuxarı insanların iş tapmaq imkanları kifayət qədər məhduddur. Əmək bazarında yaş ayrı-seçkiliyi hələ də mövcuddur. Bir çox işəgötürən gənc işçilərə üstünlük verir. Belə olan halda pensiya yaşı artırılan qadın işini itirərsə, qarşısında ağır seçim qalır: nə pensiya ala bilir, nə də yeni iş tapa bilir. Bu isə sosial risk yaradır.
Xüsusilə fiziki əmək tələb edən peşələrdə çalışan qadınlar üçün vəziyyət daha çətindir. Məktəb təmizləyicisi, tibb bacısı, fabrik işçisi, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan qadın, uzun illər ayaq üstə çalışan satıcı… Onların 65 yaşına qədər eyni intensivliklə işləyə bilməsi heç də həmişə mümkün olmur.
Pensiya yaşının artırılması bəzən orta ömür uzunluğu ilə əsaslandırılır. Amma burada da mühüm fərq var. İnsanların daha uzun yaşaması onların daha uzun müddət sağlam qalması demək deyil. Xroniki xəstəliklər, oynaq problemləri, ürək-damar xəstəlikləri və digər sağlamlıq məhdudiyyətləri yaş artdıqca çoxalır. Uzun ömür hər zaman uzun əmək qabiliyyəti anlamına gəlmir.
Digər vacib məsələ isə nəsillərarası münasibətlərdir.
Bir çox ailədə nənələr nəvələrin böyüməsində mühüm rol oynayır. Uşaq bağçalarının çatışmazlığı və xidmətlərin bahalılığı fonunda yaşlı qadınların ailəyə dəstəyi sosial sistemin görünməyən dayaqlarından biridir. Pensiya yaşının artması bu yükün də dəyişməsinə təsir göstərə bilər.
Əlbəttə, dövlətin də arqumentləri var. Əgər pensiya alanların sayı artır, işləyənlərin sayı isə eyni templə artmırsa, pensiya sisteminin maliyyə yükü ağırlaşır. Belə şəraitdə bir çox ölkələr pensiya yaşını mərhələli şəkildə artırır. Azərbaycan da bu baxımdan qlobal tendensiyadan kənarda deyil.
Ancaq beynəlxalq təcrübə göstərir ki, pensiya yaşının artırılması təkbaşına həyata keçirilmir. Bununla yanaşı yaşlı insanlar üçün məşğulluq proqramları hazırlanır, çevik iş qrafikləri tətbiq olunur, peşə hazırlığı imkanları genişləndirilir, sağlamlığın qorunmasına əlavə investisiyalar qoyulur. Əgər bu mexanizmlər zəifdirsə, pensiya yaşının artırılması vətəndaş tərəfindən sosial ədalətsizlik kimi qəbul edilə bilər.
Ən vacib sual isə budur: pensiya sisteminin məqsədi nədir?
Əgər məqsəd sadəcə büdcəyə qənaət etməkdirsə, cəmiyyət bunu gec-tez hiss edəcək. Əgər məqsəd insanların həm uzun, həm sağlam, həm də ləyaqətli əmək həyatı yaşamasını təmin etməkdirsə, onda pensiya yaşının artırılması sosial siyasətin yalnız bir elementi ola bilər.
Qadınların pensiya yaşının 65-ə çatdırılması hüquqi fakt kimi artıq reallıqdır. Amma bu qərarın cəmiyyət tərəfindən necə qəbul ediləcəyi onun kağız üzərində deyil, insanların gündəlik həyatında hansı nəticələr doğuracağı ilə müəyyən olunacaq.
Çünki pensiya yaşı haqqında mübahisə, əslində, yaş haqqında deyil. Söhbət insanın ömrünün ən həssas dövründə dövlətin ona hansı münasibəti göstərməsindən gedir. Cəmiyyət rəqəmləri tez unudur. Amma insanlar onlara necə davranıldığını uzun illər xatırlayırlar.
Elmar
