Estetik əməliyyatlar əksər hallarda gözəlliyin azad seçimi yox, müasir marketinqin diktəsidir.
Əlbəttə, insan tarix boyu gözəl görünmək istəyib. Bu istək nə bu günün məhsuludur, nə də yalnız müəyyən bir cəmiyyətə aiddir.
Məsələn, qədim Misirdə göz boyaları, Yunanıstanda bədən proporsiyalarına verilən önəm, müxtəlif xalqların geyim və bəzək ənənələri göstərir ki, insan həmişə öz görünüşünü dəyişdirməyə və gözəlləşdirməyə çalışıb.
Lakin XXI əsrdə bu istək əvvəlki dövrlərdən fərqli bir məna qazanıb. Çünki gözəllik artıq təkcə estetik zövq deyil, həm də böyük iqtisadi bazar, milyardlarla dollar dövriyyəsi olan sənaye və güclü marketinq mexanizmidir.
Estetik əməliyyatların geniş yayılması çox vaxt insanın daxili ehtiyacından deyil, müasir marketinqin yaratdığı süni ehtiyaclardan qaynaqlanır. Bu, insanın özünü daha çox sevməsinə deyil, özündən daha çox narazı qalmasına xidmət edən sistemə çevrilə bilir.
Ümumiyyətlə, kapitalizm təkcə məhsul satmır, həm də problem yaradır. Əgər problem yoxdursa, onu yaratmağa çalışır. Marketinq insanın diqqətini əvvəlcə öz bədənində əvvəllər heç hiss etmədiyi “qüsurlara” yönəldir, sonra isə həmin “qüsurun” həllini satır.
Beləcə, insan əvvəlcə narahat edilir, sonra isə sakitləşdirilmək üçün pul ödəyir.
Dodaqların nazik olması, burnun bir qədər əyri görünməsi, yaş artdıqca qırışların yaranması, yanaqların formasının dəyişməsi uzun illər təbii həyat prosesinin hissəsi hesab olunurdu. Bu gün isə bunlar reklam dili ilə “problemlər” adlandırılır və mütləq aradan qaldırılmalı çatışmazlıqlar kimi təqdim edilir.
Konkret olaraq, insan nə qədər dəyişsə də, ideal daim bir addım irəlidə saxlanılır.
Bu mənzərədə xüsusilə qadınların üzərinə daha böyük sosial təzyiq düşür. Cəmiyyət tarixən qadının dəyərini çox vaxt görünüşü ilə əlaqələndirib. Müasir dövrdə bu yanaşma yeni forma alıb. Artıq qadına açıq şəkildə “estetik əməliyyat etdir” deyilməsə də, reklamlar, sosial media influenserləri, məşhurlar və gözəllik sənayesi eyni mesajı dolayı yollarla təkrar edir:
“Daha gözəl ola bilərsən. Daha cavan görünə bilərsən. Daha mükəmməl olmalısan.”
Bu, bir növ body shaming-in yeni və daha incə formasıdır. Əvvəllər insan görünüşünə görə birbaşa tənqid edilirdisə, indi ona “özünü inkişaf etdirmək”, “özünün ən yaxşı versiyası olmaq” adı altında dəyişməsi tövsiyə edilir.
Sözlər dəyişib, amma təzyiq qalır.
Maraqlıdır ki, bu diktə çox vaxt azad seçim kimi təqdim olunur. Əlbəttə, hər bir insan öz bədəni haqqında qərar vermək hüququna malikdir. Kiminsə estetik əməliyyat etdirməsi onun şəxsi seçimidir və buna görə qınanmamalıdır.
Lakin sual bundan ibarətdir: Seçim həqiqətən nə qədər azaddır?
Əgər cəmiyyət illərlə sənə burnunun böyük olduğunu, dodaqlarının kifayət qədər dolğun olmadığını, qırışlarının yaşlı göstərdiyini təkrarlayırsa, sənin qərarın nə dərəcədə yalnız sənə məxsusdur?
Azad iradə ilə sosial təsirin sərhədi harada başlayır?
Fransız filosofu Mişel Fukonun fikrincə, müasir hakimiyyət insanları zorla idarə etmir, onlar özlərini idarə etməyə başlayırlar. Bu fikir estetik sənayesinə də tətbiq oluna bilər. İnsan artıq başqasının məcburiyyəti ilə deyil, öz daxilində formalaşdırılmış standartların təsiri ilə bədənini dəyişdirməyə çalışır. Kənardan baxanda bu, könüllü görünür. Amma həmin könüllülüyün arxasında uzun illər formalaşdırılmış sosial normalar dayanır.
Digər tərəfdən, insanın bədəni zamanın izlərini daşıyır. Qırışlar, mimikalar, yaşlanma, fərqli üz cizgiləri həyatın yazdığı hekayələrdir. Müasir estetik sənayesi isə bu hekayələri silməyə çalışır. Sanki yaşlanmaq xəstəlikdir, təbiilik isə aradan qaldırılmalı qüsurdur. Halbuki təbiət heç vaxt simmetriya və mükəmməllik vəd etməyib.
Təbiətin gözəlliyi məhz müxtəliflikdədir.
Estetik əməliyyatların yaratdığı başqa bir problem də odur ki, gözəllik fərdilikdən uzaqlaşır. Bir vaxtlar hər üz özünəməxsus idi. İndi isə eyni burun forması, eyni dodaq dolğunluğu, eyni yanaq sümükləri, eyni çənə xətti dəb halına gəlib. İnsanlar öz fərqlərini qorumaq əvəzinə, bir-birinə bənzəməyə başlayırlar.
Paradoks ondadır ki, fərqli görünmək arzusu sonda hamını oxşar edir.
Əlbəttə, estetik cərrahiyyənin tibbi və psixoloji baxımdan həqiqətən faydalı olduğu hallar var.
Məsələn, yanıq izləri, anadangəlmə qüsurlar, travmaların nəticələri və ya insanın gündəlik həyatına ciddi təsir göstərən problemlər bu sahənin mühüm və dəyərli tərəfidir. Hətta bəzi insanlar üçün müəyyən estetik müdaxilələr həyat keyfiyyətini və özünəinamını artıra bilər. Bu reallığı görməzdən gəlmək düzgün olmaz. Tənqid edilən məqam estetik cərrahiyyənin özü deyil, onun bəzən sərhədsiz istehlak məhsuluna çevrilməsi və insanların davamlı narazılıq hissi üzərindən təşviq edilməsidir.
Əsl gözəllik, bəlkə də, insanın qüsursuz görünməsində deyil, özünü qəbul edə bilməsindədir. Özünü qəbul etmək passivlik demək deyil, bu, insanın dəyərini yalnız xarici görünüşü ilə ölçməməsidir. Çünki üz dəyişə bilər, dəb dəyişə bilər, gözəllik standartları dəyişə bilər. Lakin insanın şəxsiyyəti, düşüncəsi, mərhəməti və xarakteri marketinq kampaniyalarının təsiri ilə formalaşmamalıdır.
