Böyük Azərbaycan alimi, görkəmli mütəfəkkir və unudulmaz müəllim Azad Xəlil oğlu Mirzəcanzadənin anım günü münasibətilə təhsil eksperti Etibar Əliyev onun şəxsiyyəti, elmi irsi və intellektual dünyası haqqında düşündürücü bir yazı qələmə alıb.
Müəllif Azad Mirzəcanzadəni yalnız böyük alim kimi deyil, həm də ömrünü mütaliəyə, həqiqətə və azad düşüncəyə həsr etmiş nadir ziyalılardan biri kimi təqdim edir.
Yazıda onun Sokratın “Mən bilirəm ki, heç nə bilmirəm” fəlsəfəsinə bağlılığı, həqiqəti cəsarətlə söyləmək ənənəsinin daşıyıcısı olması, polimat düşüncə tərzi və zəngin kitabxanasının formalaşdırdığı universal dünyagörüşü geniş şəkildə təhlil edilir.
Gununsesi.info sözügedən mətni təqdim edir:
Böyük Azərbaycan alimi və mütəfəkkiri Azad Xəlil oğlu Mirzəcanzadənin anım günüdür. Onun haqqında xeyli yazılar yazılıb, lakin nəhənglər haqq dünyasına qovuşsalar da onlar haqqında hər zaman yeni nəsə yazmaq mümkündür. Bunu etməyə çalışdım…
Qədim Yunan filosofu Sokrat həmişə dönə-dönə təkrar edirdi ki, heç nə bilmir. O, bununla demək istəmirdi ki, biliklər əlçatmazdır. Comərdliklə fəlsəfə arasındakı qırılmaz əlaqə onun fəlsəfəsinin qızıl xəttidir. O, söhbət etdiyi adamın şəxsi mövqeyi ilə bağlı, özünün iti və yenilməz məntiqinə əsaslanaraq elə suallar verirdi ki, rəqibin mövqeyinin yanlışlığı gülüş doğururdu. Yanlış fikrin kəskin təkzibinin üsulu kimi ortaya çıxan Sokrat ironiyası dialektikanı – söhbət və müzakirə sənətini bir gücə çevirdi. Sokratın “Mən bilirəm ki, heç nə bilmirəm” aforizmini Azad müəllim də çox sevirdi. Ömrünün sonuna qədər oxuyan bəlkə də bir neçə Azərbaycan alimindən biri olmuşdur. Onun kitabxanası Borxesin kitabxanası kimi sonsuz idi.
Böyük fransız filosofu Mişel Fuko “parresia ” anlayışından Berklidə Kaliforniya Universitetində 6 mühazirə oxuyub. Bir anlayışdan 6 mühazirə? Paressiyanın gücü nədədir? Parresiya yunan sözüdür, etimoloji olaraq “hər şeyin deyilməsi ” mənasını verir. Parresiya şagirdin deyil, müəllimin öhdəliyidir. Müəllim bütün gücü ilə ürəyini tələbəsinə -şagirdinə “açmalıdır”. Başqa sözlə parresiya-azadlıqdır. Parresiya -həqiqəti söyləyir- bu dəyəri anlamayını başa salmağa çalışır. Parresiastlar – yüksək biliklərə malik olan şəxslər sayılırlar. Bizim Azad müəllim əsl parresiast idi. Geniş mütalisəsi və erudisiyasının hesabına hər şeyi deyə bilirdi və adı kimi özü də azad insan idi. Bizim nəsil parresiastı gördü. Onun “deyə bildimmi” ifadəsi parresiyanın bizdəki gerçəkliyidir.
Azad Mirzəcanzadə həm də əsl polimat idi. Polimat-müxtəlif elm sahələri: ədəbiyyat, incəsənət, təbiət elmləri, mədəniyyət sahələrində dərin idraka malik olan şəxsdir. Onları çox vaxt universal və intellektual insan da adlandırırlar. Kissincerə görə Leonardo da Vinçi, İbn Sina, B. Franklin, M. Lomonosov, əl-Xorezmi, İbn Rüşd, İmmanuil Kant polimat olublar.
Sonradan şəxsi kitabxanaların miqyası böyüdükcə polimatların sayı artmağa başladı. U. Eko, R. Dokkinz, Medavar, V. Heyzenberq, Çarlz Snou və başqaları əsl polimatlardır.
Biz belə adamlara sarkazmla yanaşır və onları “hərşeyşünas” adlandırırıq.
Azad Mirzəcanzadənin əsərlərini oxuyanlar bu xətti açıq-aşkar görürlər. Səbəbi onun universal kitabxanası və dərin idrakı idi.
Bizim orta və ali təhsil sistemi uşaqlarda və gənclərdə xətti təfəkkür formalaşdırır. Müəllimlər idrakın genişləndiriməsi üçün vacib əlavə ədəbiyyatlar tövsiyə edə bilmirlər. Çünki özləri oxumurlar. Məktəb və universitet kitabxanalarında mütaliə kursları keçilməlidir. Belə bir kursu apara biləcək bir neçə şəxs var. Lakin maraq yoxdur. Belə getsə heç olmayacaq da! Səbəb sadədir: narsisizm xəstələyi buna imkan vermir.
Azad müəllimin Ruhu kitabxanasının yanındadır. Kitabxanasının harada olmasından isə məlumat yoxdur.
Elmar
