Bir adam böyrəyini satmaq istəyib.
Bu cümlənin özü artıq adamı bir neçə saniyəlik susdurmalıdır. Çünki insanın “satmaq istəyirəm” dediyi şey bu dəfə telefon, maşın, ev, torpaq deyil. Öz bədəninin bir hissəsidir. Öz içində illərlə səssizcə işləyən, qanı süzən, həyatını davam etdirmək üçün heç vaxt maaş istəməyən bir orqan.
Və adam deyir: bunu satacağam.
Sonra dövlət deyir ki, olmaz.
Buraya qədər hər şey başadüşüləndir.
Çünki müasir hüququn mühüm prinsiplərindən biri insan bədəninin əmtəəyə çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Azərbaycanda da donor orqanlarının alqı-satqısı qanunla qadağandır. Cinayət Məcəlləsinin 137.1-ci maddəsi insan orqanlarının və toxumalarının, həmçinin donor orqanların alqı-satqısına görə 6000 manatdan 9000 manatadək cərimə və ya başqa cəza növləri nəzərdə tutur.
Deməli, sırf hüquqi baxımdan 6000 manatlıq cərimənin təəccüblü tərəfi yoxdur. Əgər məhkəmə şəxsin əməlini həmin maddənin tərkibinə uyğun hesab edibsə və qanunun müəyyən etdiyi minimum cəriməni tətbiq edibsə, qərar hüquqi çərçivədədir.
Amma hüquqi baxımdan düzgün olan hər şey mütləq ədalətli görünürmü?
Məsələ elə burada başlayır.
Çünki xəbərdəki hadisənin ən qəribə tərəfi cərimənin məbləği deyil. Ən qəribə tərəfi budur ki, adam böyrəyini satmaq istəyirsə, bunun arxasında çox vaxt “mən artıq varlanmaq istəyirəm” kimi romantik kapitalizm hekayəsi dayanmır. Bəzən orada borc var. İşsizlik var. Ailə var. Uşaq var. Kirayə var. Sağlamlıq xərcləri var. Həyatın adamı divara sıxışdırdığı bir nöqtə var.
Və həmin nöqtədə insan öz bədəninə baxıb deyir:
“Bunu satsam, bəlkə düzələr.”
Bu düşüncənin qanunsuz olması bir məsələdir.
Bu düşüncənin yaranması isə tamam başqa məsələ.
Əlbəttə, dövlətin orqan alverini qadağan etməsi doğrudur.
Hətta sərt şəkildə qadağan etməsi də doğrudur.
Çünki böyrək bazarını “azad bazar” adı altında insanın qarşısına qoysaq, ilk növbədə varlı adam böyrək alan tərəf olacaq, kasıb adam isə satan tərəf. Biri pulunu verib sağlamlıq əldə edəcək, o biri isə yoxsulluğunu bədəninin içindən çıxarıb satacaq.
Belə bazarda tərəflərin iqtisadi azadlığı formal olaraq bərabər görünə bilər. Amma həqiqətdə bərabər deyil.
Biri “mənə böyrək lazımdır” deyir.
O biri “mənə pul lazımdır” deyir.
Birincinin problemi xəstəlikdir.
İkincinin problemi həyatdır.
Və həyatını satmağa məcbur qalan adamın qarşısında “azad seçim” sözünü işlətmək bir qədər qəddar səslənir.
Ona görə də qanun böyrəyin alınıb-satılmasını qadağan etməlidir.
Amma burada ikinci sual meydana çıxır:
Böyrəyini satmaq istəyən adamı da eyni sərtliklə cəzalandırmaq lazımdırmı?
Məncə, burada daha incə hüquqi yanaşma lazımdır.
Çünki orqan alverinin əsas təhlükəsi böyrəyini satmağa çalışan yox, bu ehtiyacdan istifadə edib insan bədənini bazara çevirən sistemdir.
Təsəvvür edin, bir nəfər kasıbdır və böyrəyini satmaq istəyir. Digər tərəfdə isə bundan biznes quran, vasitəçilik edən, donor axtaran, xəstə insanların ümidsizliyindən pul qazanan insanlar var.
Hər ikisini eyni hüquqi-mənəvi tərəziyə qoymaq qəribə olardı.
Birincidə, bəlkə də, yoxsulluğun cinayət səhnəsinə çıxması var.
İkincidə isə yoxsulluğun istismar edilməsi.
Bu hadisənin ironiyası da elə buradadır.
Adamın böyrəyi 10 min manata satılmır.
Çünki qanun buna icazə vermir.
Amma adamın üzərinə 6000 manatlıq cərimə qoyulur.
İndi insanın ağlına istər-istəməz bir sual gəlir:
Əgər bu adamın böyrəyini satmaq istəməsinin səbəbi puldursa, 6000 manatlıq cərimə onu hansı pula sahib edəcək?
Cəza mexanizmi burada paradoks yaradır.
İnsan pul qazanmaq üçün bədənini satmaq istəyir.
Dövlət deyir, bunu etmə.
Sonra pul ödəməyi tələb edir.
Əgər həmin adamın doğrudan da pulu yoxdursa, cərimə onun problemini həll etmir. Problemin üstünə yeni bir problem qoyur.
Bu, əlbəttə, “onda hamı böyrəyini satsın” arqumenti deyil. Əsla.
Bu, cəzanın məqsədi haqqında sualdır.
Cəza yalnız “sən bunu etdin, buna görə səni cəzalandırıram” demək deyil. Hüquqi cəzanın arxasında həm də ədalət, proporsionallıq, ictimai təhlükənin xarakteri və fərdiləşdirmə dayanmalıdır.
Əgər bir insan real orqan alverinin təşkilatçısıdırsa, insanları aldadırsa, donor axtarırsa, kasıb insanların vəziyyətindən istifadə edirsə, ağır məsuliyyət tamamilə başadüşüləndir.
Amma sadəcə öz böyrəyini satmaq istəyən, bunu həyata keçirməyən və bəlkə də bunu ağır maddi vəziyyətindən çıxış yolu kimi görən adam haqqında tamam başqa suallar vermək lazımdır.
Qanun insanı öz bədənindən qorumalıdır.
Amma insanı öz yoxsulluğundan da qorumağı bacarmalıdır.
Çünki bəzən insan öz böyrəyini satmaq istəmir.
Əslində, satdığı şey ümidsizliyidir.
Böyrək sadəcə qiymət etiketinin yapışdırıldığı son əşyadır.
Bu gün bir adam böyrəyinə qiymət qoyur. Sabah başqa biri öz əməyinə, vaxtına, sağlamlığına, həyatının illərinə qiymət qoyur.
Əgər biz yalnız son nəticəni görsək, “orqan alqı-satqısı qadağandır” hüquqi baxımdan düzgün cümlə qurmuş olarıq.
Amma cəmiyyət olaraq daha əvvəlki sualı verməliyik:
Nə baş verdi ki, insan öz böyrəyini çıxış yolu kimi gördü?
Hüquq həmin adamın böyrəyini sata bilməyəcəyini deyə bilər.
Amma onun niyə satmaq istədiyini soruşmasa, hadisənin yarısını görmüş olar.
Mən bu işdə 6000 manat cərimənin avtomatik olaraq “qanunsuz” olduğunu deməzdim.
Əksinə, hazırkı qanunvericiliyə görə belə bir cəzanın hüquqi əsası var.
Amma “qanuni” ilə “ədalətli” arasında məsafə qoymaq lazımdır.
Məncə, qanunverici gələcəkdə belə hallarda şəxsin rolunu və motivini daha dəqiq fərqləndirməlidir.
Orqan alverini təşkil edənlə öz orqanını satmağa çalışan insan eyni təhlükəni yaratmır.
Birincisi bazar yaradır.
İkincisi həmin bazarın yoxsul tərəfidir.
Bu fərq hüquqi qiymətləndirmədə görünməlidir.
Bəlkə cərimə əvəzinə və ya cərimədən əvvəl sosial vəziyyətin qiymətləndirilməsi, psixoloji və sosial yardım, borc və məşğulluq mexanizmlərinə yönləndirmə kimi vasitələr düşünülməlidir. Cəza hüququ hər problemin yeganə dili olmamalıdır.
Çünki bəzən dövlətin ən böyük gücü insanı cəzalandırmaq deyil, onu cəzalandırılmağa məcbur edən vəziyyətdən çıxarmaqdır.
Elmar
Gununsesi.info
