Son günlər Alim Qasımovla Üzeyir Məmmədzadənin duet ifası ətrafında yaranan müzakirələr bir daha Azərbaycan cəmiyyətində musiqi zövqü, sənət meyarları və “yenilik” anlayışı haqqında düşünməyə vadar edir.
Məsələ heç də kimin kimlə duet oxumasında deyil. Sənət aləmində müxtəlif janrların, fərqli məktəblərin və üslubların bir araya gəlməsi yeni hadisə deyil. Əksinə, bəzən belə görüşlər həqiqətən də maraqlı və dəyərli nəticələr ortaya çıxara bilir. Amma bunun üçün ortada estetik əsas, yaradıcı məntiq və sənət baxımından inandırıcı bir sintez olmalıdır.
Alim Qasımov Azərbaycan muğam məktəbinin tanınmış simalarından biridir. Onun sənət yolu, ifa üslubu, repertuarı və yetişdiyi musiqi ənənəsi kifayət qədər aydındır. Muğam yalnız mahnı oxumaq deyil, onun arxasında əsrlərlə formalaşmış böyük bir musiqi düşüncəsi, ifa mədəniyyəti və estetik sistem dayanır.
Digər tərəfdən, Üzeyir Məmmədzadənin təqdim etdiyi musiqi istiqaməti tamam başqa auditoriyaya, başqa estetikaya və başqa populyar musiqi zövqünə söykənir. Burada söhbət bir janrın digərindən “üstün” olmasından getmir. Söhbət fərqli musiqi dünyalarının fərqindən gedir.
Elə problem də burada başlayır.
Bu iki fərqli musiqi dünyasının bir araya gətirilməsini avtomatik olaraq “yenilik” adlandırmaq doğru deyil. Çünki hər fərqlilik yenilik deyil. Hər gözlənilməz kombinasiya da sənət hadisəsi sayılmır.
Bəzən “yenilik” sözü sənətdə mövcud olan bütün sərhədləri aradan qaldırmaq üçün rahat bəhanəyə çevrilir. Guya məşhur bir sənətkarı tamam başqa estetik mühitə gətirdinsə, deməli, yeni nəsə yaratdın. Halbuki sənətdə yenilik yaratmaq sadəcə iki fərqli adı eyni layihədə birləşdirməkdən ibarət deyil.
Əsas sual budur: ortaya nə çıxdı?
Bu duet muğamın ifadə imkanlarını genişləndirdimi? Fərqli musiqi üslubları arasında yeni və estetik baxımdan əsaslandırılmış körpü yaratdımı? Yoxsa sadəcə sosial şəbəkələrdə müzakirə doğuracaq bir kombinasiya ortaya qoyuldu?
Əgər məqsəd yalnız “baxın, necə fərqli duet etdik” deməkdirsə, bunu sənət yeniliyi adlandırmaq çətindir.
Üstəlik, burada başqa bir təhlükəli tendensiya da var: məşhur sənətkarın nüfuzundan istifadə etməklə daha bayağı estetik məhsulu legitimləşdirmək.
Bir sənətkarın adı böyükdürsə, onun iştirak etdiyi hər layihə avtomatik olaraq böyük sənətə çevrilmir. Əksinə, bəzən böyük sənətkarın adı zəif bir layihəyə əlavə olunduqda, həmin layihənin cəmiyyətə təqdimatı daha da asanlaşır. Tamaşaçı düşünür ki, “Alim Qasımov varsa, deməli, burada ciddi sənət var”.
Xeyr. Sənəti sənətkarın adı deyil, ortaya çıxan işin özü müəyyənləşdirir.
Alim Qasımovun böyüklüyünü başqa musiqiçinin iştirakı ilə sübut etməyə ehtiyacı yoxdur. Onun sənətdə qazandığı mövqenin əsasını muğam məktəbi, ifaçılıq səviyyəsi və uzun illər ərzində formalaşmış yaradıcılıq yolu təşkil edir.
Məhz buna görə də belə əməkdaşlıqlarda məsuliyyət daha böyük olmalıdır. Tanınmış sənətkar öz nüfuzunu istənilən layihəyə əlavə etdikdə, bu, sadəcə şəxsi seçim olaraq qalmır; müəyyən mənada cəmiyyətə estetik mesaj da verir.
“Bu da olar” mesajı ilə “bu da sənətdir” mesajı isə eyni şey deyil.
Əlbəttə, heç kimə musiqi zövqü diktə etmək olmaz. Kiminsə bu mahnını bəyənməsi, başqa birinin bəyənməməsi təbiidir. Amma ictimai müzakirənin də bir sərhədi var: bəyənmək hüququ ilə sənət meyarlarının tamamilə ləğv edilməsi eyni şey deyil.
Bu gün “bayağı” hesab edilən bir musiqi məhsulunu sadəcə məşhur sənətçinin iştirakı ilə təqdim edib ona “eksperiment”, “fərqli yanaşma”, “yeni nəfəs” adını vermək artıq təhlükəli bir tendensiyaya çevrilə bilər. Çünki belə olduqda sənətdə keyfiyyət anlayışı tədricən arxa plana keçir, əsas meyar isə səs-küy yaratmaq olur.
Halbuki səs-küy sənət deyil. Viral olmaq da sənət meyarı deyil.
Əgər hər janrın öz estetikası varsa, o estetikaya hörmət etmək lazımdır. Muğamı populyarlaşdırmaq adı ilə onu bayağılaşdırmaq olmaz. Eyni şəkildə, populyar musiqini də muğamın nüfuzu ilə süni şəkildə “ucaltmaq” sənətə xidmət etmir.
Əsl yenilik isə tamam başqa şeydir.
Əsl yenilik fərqli dünyaları bir araya gətirəndə onların hər ikisinin mahiyyətini qorumağı bacarmaqdır. Yeni musiqi dili yaratmaqdır. Dinləyiciyə əvvəllər eşitmədiyi, amma eşidəndə “bəli, burada yaradıcı fikir var” dedirdən bir nəticə təqdim etməkdir.
Sadəcə iki fərqli adı bir səhnəyə çıxarmaq isə bunun üçün kifayət deyil.
Ona görə də bu duet ətrafında yaranan narazılığı yalnız “cəmiyyət yeniliyi qəbul etmir” kimi təqdim etmək də düzgün deyil. Bəzən cəmiyyət yeniliyə yox, yenilik adı altında ona təqdim edilən keyfiyyətsizliyə etiraz edir.
Və bu etirazın eşidilməsi lazımdır.
Çünki sənətdə hər şeyə “yenilikdir” deyib keçmək, əslində yeniliyin öz qiymətini də aşağı salır.
Hər yeni olan yaxşı deyil. Hər fərqli olan sənət deyil. Və hər məşhur sənətçinin iştirak etdiyi layihə də avtomatik olaraq dəyərli sənət əsərinə çevrilmir.
Bəzən sənətə ən böyük xidmət “bunu da etmək olar” demək yox, vaxtında “yox, bu belə olmamalıdır”deyə bilməkdir.
Elmar
