Son günlər sosial şəbəkələrdə Sevər adlı tiktokerin müxtəlif obyektlərin açılışlarına dəvət olunması geniş müzakirə olunur.
Bir qrup insan bunu əyləncəli və marketinq baxımından uğurlu addım hesab edir, digər qrup isə bunu bayağılıq, ucuz reklam və diqqət toplamaq üçün edilən vasitə kimi qiymətləndirir.
Vaxtilə oxşar funksiyanı Samiraldo adlı sosial media fenomeninin yerinə yetirdiyini də xatırlayanlar az deyil.
Düzü, bu məsələyə emosiyalarla deyil, daha geniş sosial kontekstdən baxmaq lazımdır.
Əslində, problem Sevərin özü deyil.
Problem cəmiyyətin getdikcə hadisəyə yox, tamaşaya maraq göstərməsidir.
Bir obyekt açılırsa, onun əsas müzakirə mövzusu xidmət keyfiyyəti, məhsulu, ideyası və ya iqtisadi əhəmiyyəti olmalıdır. Lakin müasir sosial şəbəkə dövründə diqqət məhsulun özündən çox onu təqdim edən şəxsə yönəlir. Nəticədə sahibkarlar da keyfiyyətə sərmayə qoymaq əvəzinə diqqət çəkən görüntülərə üstünlük verməyə başlayırlar.
Bayağı tiktokerlər, bayağı müğənnilər…
Bu gün bir çox açılışlarda insanların yaddaşında qalan məkanın özü deyil, açılışa gələn fenomen olur.
Bu isə biznes mədəniyyətinin yox, tamaşa mədəniyyətinin göstəricisidir.
Məsələnin daha narahatedici tərəfi odur ki, sosial şəbəkələrdə diqqət toplamaq üçün bəzən insanların fərqlilikləri kommersiya alətinə çevrilir. Bir insanın boyu, görünüşü və ya fiziki xüsusiyyəti onun şəxsiyyətindən, bacarığından və fəaliyyətindən daha çox müzakirə olunursa, burada artıq etik suallar yaranır.
İnsanları fərqliliklərinə görə tanıtmaq başqa şeydir, onları fərqlilikləri üzərindən reklam predmetinə çevirmək tamam başqa.
Tənqidlərin bir hissəsi də məhz buradan qaynaqlanır.
Cəmiyyət hiss edir ki, bəzi hallarda obyekt sahibləri insanın istedadını, biliyini və ya yaradıcılığını deyil, sadəcə diqqət yaratmaq potensialını satın alırlar.
Bu isə sosial medianın yaratdığı yeni reallıqdır.
Əvvəllər məşhurluq müəyyən fəaliyyətin nəticəsi idi. Yazıçı kitabı ilə, alim araşdırması ilə, sənətçi yaradıcılığı ilə tanınırdı. İndi isə bəzən məşhurluq özü ayrıca məhsula çevrilib. İnsan nə ilə məşhur olduğunu izah edə bilməsə də, məşhur olduğu üçün dəvət alır.
Bu, təkcə Azərbaycana aid problem deyil.
Bütün dünyada “diqqət iqtisadiyyatı” deyilən anlayış formalaşıb. Burada əsas dəyər bilik, təcrübə və ya peşəkarlıq deyil, insanların neçə saniyə diqqətini cəlb edə bilməyindir.
Sahibkar da həmin diqqəti almaq üçün ən qısa yolu seçir.
Ancaq qısa yol həmişə doğru yol olmur.
Bir cəmiyyətin mədəni səviyyəsi onun kimləri məşhur etməsi ilə ölçülür. Əgər ictimai maraq yaradan əsas fiqurlar elm adamları, müəllimlər, yazıçılar, ixtiraçılar deyil, yalnız viral görüntülərin qəhrəmanlarıdırsa, bu artıq sosial prioritetlər haqqında ciddi suallar yaradır.
Bu o demək deyil ki, Sevər və ya digər fenomenlər cəmiyyətə çıxmamalıdır. Hər bir insanın ictimai həyatda iştirak etmək, qazanc əldə etmək və tanınmaq haqqı var. Problem konkret şəxslərdə deyil.
Problem odur ki, biz getdikcə mahiyyətdən çox görüntünü, məzmundan çox effekti, dəyərdən çox diqqəti mükafatlandırırıq.
Açılışa dəvət olunan şəxslər dəyişə bilər. Dünən Samiraldo idi, bu gün Sevərdir, sabah başqa biri olacaq. Amma dəyişməyən bir həqiqət var:
Diqqəti dəyərin yerinə qoyan cəmiyyət bir müddət sonra dəyərin özünü itirməyə başlayır.
Və bəlkə də, müzakirə edilməli əsas məsələ Sevərin hansı açılışa getməsi deyil, bizim niyə açılışın özündən çox açılışa gələn adamla maraqlanmağımızdır. Çünki problemin kökü də məhz burada yatır.
Elmar
Gununsesi.info
