DİM doktoranturaya bu ilki qəbul imtahanlarının nəticələrini elan edib. Bu il doktoranturaya qəbul imtahanından xarici dil üzrə 37 % iddiaçı kəsilib, yəni bu səbəbdən doktoranturaya qəbul edilməyiblər. Xarici dil üzrə doktorluq minimumu imtahanından isə 70 % doktorant kəsilib, Bu faktlar doktoranturaya qəbul imtahanının və minimum imtahanının xarici dil fənni üzrə tələblərinin çox yüksək olduğunu, bu tələblərin Azərbaycanın zəif təhsil reallığına uyğun olmadığını göstərir. Texnologiyanın müasir inkişaf səviyyəsində belə tələblərə ehtiyac yoxdur. Bu elmə gələn azsaylı gənclərin bu yolla elmə gələn yolunu bloklayır. doktoranturada oxuyanların isə dissertasiya üzərində işləməsinə maneə törədir. Əgər doktorantlar və iddiaçılar xarici dil imtahanına hazırlaşmağa daha çox vaxt sərf edərlərsə, onda da ixtisas üzrə hazırlıqları və dissertasiya yazmağa onların vaxtları çatmır. Ona görə vaxtında dissertasiya müdafiə edən doktorantların sayı 10 %-dən azdır. Bütün bu məsələlərə ETN və AMEA yenidən baxmalıdır. Bu mövzuda 2 il əvvəl də məqalə yazmışdıq. Təəssüf ki, aidiyyatı qurumlar heç bir təklifi qəbul etmir, duruun yaxşılığa doğru dəyişdirməyə cəhd etmir. Süni intellektin inkişafı dövründə elm, elmi kadrların hazırlanması, o cümlədən doktorantların xarici dil imtahanlarının təşkili məsələsinə yenidən baxmaq lazımdır.
37% və 70% kəsilmə göstəriciləri öz-özlüyündə tələblərin “həddən artıq yüksək” olduğunu avtomatik sübut etmir. Belə nəticələr həm də əvvəlki təhsil pillələrində xarici dil hazırlığının zəifliyi, imtahanın formatı ilə tədrisin uyğunsuzluğu və ya qiymətləndirmə meyarlarının tətbiqi ilə bağlı ola bilər.
Elm siyasətində əsas məqsəd mümkün qədər çox insanı imtahanlardan kəsmək deyil, mümkün qədər çox istedadlı gənci yüksək səviyyəli alimə çevirməkdir. Əgər doktoranturaya qəbul zamanı tətbiq olunan mexanizmlər elmi potensialı aşkar etməkdən daha çox onu məhdudlaşdırmağa xidmət edirsə, həmin mexanizmlərin yenidən qiymətləndirilməsi təbii və zəruridir.
Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün vacib olan resurs insan kapitalıdır. İnsan kapitalının ən yüksək forması isə yeni bilik yaradan alimlərdir. Buna görə də doktorantura sistemi istedadlı gənclərin qarşısında baryer yaratmamalı, əksinə onların elmi inkişafını sürətləndirən çevik, ədalətli və müasir mexanizmə çevrilməlidir.
Süni intellektin, rəqəmsal elmi platformaların və qlobal akademik əməkdaşlığın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə doktorantura siyasəti də bu yeni reallıqlara uyğun yenilənməlidir. Yüksək standartları qorumaq vacibdir, lakin həmin standartlar elmin inkişafına xidmət etməli, istedadlı tədqiqatçıların elmə daxil olmasını çətinləşdirən məqsədsiz inzibati maneəyə çevrilməməlidir.
İlham Əhmədov
Dosent
