Uzun illər Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinə əsasən müharibə, ərazi münaqişəsi və siyasi qarşıdurma prizmasından baxmışıq.
İndi isə qarşıda tamam fərqli bir sual dayanır:
İllərlə bir-birinə qarşı dayanmış iki ölkə arasında iqtisadi münasibətlər necə qurulmalıdır?
Ermənistanda istehsal olunan məhsulun Azərbaycanda satılması məsələsi ilk baxışda sadə bir istehlakçı seçimi kimi görünə bilər.
Ancaq bu sualın arxasında daha böyük bir məsələ dayanır: Azərbaycan yeni regional reallıqlarda öz iqtisadi və geosiyasi gücünü necə artırmalıdır?
Məsələyə yalnız “almaq olar, ya olmaz?” sualı ilə yanaşmaq bizi əsas müzakirədən uzaqlaşdırır.
Əsl sual budur: Azərbaycan Ermənistanla yaranacaq mümkün iqtisadi əlaqələrdən necə faydalana və bu əlaqələri öz milli maraqlarına necə çevirə bilər?
Çünki iqtisadi münasibətlər təkcə pul və ticarət deyil. Bəzən bazara daxil olmaq, bazarı idarə etməkdən daha böyük təsir imkanları yaradır.
Bu baxımdan, Ermənistanla iqtisadi əlaqələr Azərbaycanın qarşısında yalnız yeni bir ticarət istiqaməti deyil, həm də regiondakı mövqeyini möhkəmləndirmək üçün strateji imkan aça bilər.
Gununsesi.info məsələ ilə bağlı “Subyek.az”-ın təsisçisi və baş redaktoru Rövşən Hüseynlinin yazısını təqdim edir:
“Son günlər media və sosial şəbəkələrdə diqqət çəkən suallardan biri
Ermənistan istehsalı olan məhsulların Azərbaycanda alınıb-alınmaması ilə
bağlıdır. İlk baxışdan bu məsələ sırf istehlakçı seçimi və ya ticarət münasibətləri
müstəvisində görünə bilər. Lakin Azərbaycan və Ermənistan arasında onilliklər ərzində davam etmiş münaqişə, 44 günlük Vətən müharibəsi və regionda
formalaşan yeni geosiyasi reallıqlar nəzərə alındıqda, məsələyə yalnız emosional
yanaşmaq kifayət deyil. Bu məsələ Azərbaycanın uzunmüddətli dövlət və milli
maraqları baxımından strateji müstəvidə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan cəmiyyətində Ermənistanla bağlı tarixi və siyasi yaddaşın nə qədər həssas olduğu məlumdur. Müharibə nəticəsində minlərlə insanın həyatını itirməsi, işğalın yaratdığı ağır sosial və iqtisadi nəticələr iki xalq arasında münasibətlərə ciddi təsir göstərib.
Buna görə də Ermənistanla iqtisadi
münasibətlərin qurulması məsələsi təbii olaraq ictimai müzakirələrə və müxtəlif
mövqelərə səbəb olur. Lakin dövlətlərarası münasibətlərdə iqtisadiyyat yalnız gəlir əldə etmək vasitəsi deyil. İqtisadi əlaqələr eyni zamanda siyasi təsir, qarşılıqlı asılılıq və
milli maraqların təmin olunması üçün mühüm alətə çevrilə bilər. Bu baxımdan, Ermənistanla mümkün ticarət əlaqələrinə emosional deyil, praqmatik və strateji yanaşmaq lazımdır. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq siyasi təsir imkanlarını artırır. Beynəlxalq münasibətlər təcrübəsi göstərir ki, dövlətlər arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığın formalaşması siyasi münasibətlərə də təsir göstərir. İqtisadi əlaqələr genişləndikcə tərəflərin bir-birinin bazarlarına, logistika imkanlarına, investisiyalarına və təchizat zəncirlərinə marağı artır. Azərbaycan üçün əsas məqsəd Ermənistan iqtisadiyyatına birtərəfli güzəştlər vermək deyil, mümkün iqtisadi münasibətləri milli maraqlara uyğun
şəkildə qurmaq olmalıdır.
Başqa sözlə, sual yalnız “Ermənistan məhsullarını Azərbaycana gətirmək
olarmı?” formasında qoyulmamalıdır.
Əsas sual belə olmalıdır:
1)Azərbaycan Ermənistan bazarında hansı iqtisadi mövqeyi əldə edə bilər və bu mövqe gələcəkdə ölkəmizin siyasi və iqtisadi təsir
imkanlarını necə genişləndirə bilər?
Bu yanaşma məsələyə tamamilə fərqli perspektiv qazandırır.
Azərbaycan Ermənistanın ehtiyac duyduğu məhsulların, texnologiyaların, xidmətlərin və logistika imkanlarının əsas regional təminatçılarından birinə çevrilə bilər. Eyni zamanda Ermənistanda istehsal olunan və Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün iqtisadi baxımdan məqsədəuyğun olan məhsulların alınması, emalı və üçüncü ölkələrin bazarlarına çıxarılması da nəzərdən keçirilə bilər. Burada əsas meyar siyasi emosiyalar deyil, iqtisadi səmərəlilik, milli təhlükəsizlik və dövlət maraqları olmalıdır. Ticarət münasibətləri dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilə bilər. Azərbaycan sahibkarlarının Ermənistan bazarına çıxışı təsadüfi və pərakəndə xarakter daşımamalıdır. Əgər belə bir iqtisadi strategiya formalaşdırılacaqsa, onun arxasında düşünülmüş dövlət siyasəti dayanmalıdır. Bu istiqamətdə ilk növbədə Azərbaycanın hansı məhsul və xidmətlər üzrə rəqabət üstünlüyünə malik olduğu müəyyənləşdirilməlidir. Daha sonra
Ermənistan bazarının ehtiyacları, idxal strukturu və digər ölkələrdən asılılığı
araşdırılmalıdır. Azərbaycan şirkətləri üçün Ermənistan bazarında fəaliyyət göstərmək
imkanlarının yaradılması, logistika və maliyyələşmə mexanizmlərinin formalaşdırılması, ixracın sığortalanması və sahibkarlara institusional dəstəyin
göstərilməsi bu strategiyanın mühüm elementləri ola bilər. Eyni zamanda burada dövlətin və özəl sektorun funksiyaları düzgün müəyyən edilməlidir. Dövlət biznesin yerinə iqtisadi fəaliyyət göstərməməli,
lakin strateji istiqamətləri müəyyənləşdirərək sahibkar üçün hüquqi, maliyyə və
diplomatik imkanlar yaratmalıdır. Ermənistanın iqtisadi asılılıqları Azərbaycanın imkanlarına çevrilə bilər.
Ermənistanın uzun illər ərzində müxtəlif istiqamətlərdə xarici iqtisadi
asılılıqlarının mövcud olduğu məlumdur. Rusiya və İran Ermənistanın xarici
ticarətində, enerji təminatında və regional logistikasında mühüm yer tutur.
2)Lakin regional nəqliyyat və kommunikasiyaların inkişafı yeni imkanlar
yaradır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, enerji potensialı, nəqliyyat
infrastrukturu və regional tranzit imkanları ölkəmizə Cənubi Qafqazın iqtisadi
xəritəsində daha böyük rol oynamaq imkanı verir. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan Ermənistanın mövcud iqtisadi asılılıqlarını
sadəcə müşahidə edən tərəf deyil, regionda yeni iqtisadi qarşılıqlı asılılıq
sisteminin formalaşdırılmasında əsas aktorlardan biri olmalıdır. Bu, heç də Ermənistanı iqtisadi cəhətdən zəiflətmək və ya təzyiq altında saxlamaq məqsədi kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, qarşılıqlı iqtisadi maraqların yaradılması uzunmüddətli sabitliyin daha etibarlı təminatlarından biri ola bilər.
Qələbənin yalnız hərbi deyil, iqtisadi nəticələri də olmalıdır. 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın hərbi gücünü və siyasi iradəsini nümayiş etdirdi. Lakin müasir dünyada dövlətlərin gücü yalnız hərbi potensialla ölçülmür. İqtisadi dayanıqlıq, texnoloji imkanlar, nəqliyyat infrastrukturu, enerji təhlükəsizliyi və regional ticarətdə tutulan mövqe də milli gücün əsas
komponentləridir. Bu baxımdan, hərbi qələbənin iqtisadi və geosiyasi nəticələrinin
möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir.
Azərbaycan regionda elə bir iqtisadi sistemin formalaşmasında maraqlı
olmalıdır ki, ölkəmiz həmin sistemin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilsin.
Ermənistanla iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi də bu strategiyanın mümkün istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər Azərbaycan Ermənistan üçün daha əlverişli, daha sürətli və daha etibarlı ticarət, logistika və enerji tərəfdaşına çevrilə bilsə, bu, ölkəmizin
regional çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. “Erməni məhsulu” məsələsinə də praqmatik yanaşmaq lazımdır. Cəmiyyətin “Erməni məhsulu alarsınızmı?” sualına münasibəti müxtəlif ola bilər. Bu, ilk növbədə fərdi seçim məsələsidir. Lakin dövlət siyasəti fərdi emosiyalar üzərində deyil, uzunmüddətli milli maraqlar üzərində qurulmalıdır. Əgər hər hansı məhsulun alınması Azərbaycan istehlakçısı üçün iqtisadi cəhətdən sərfəlidirsə, onun idxalı ölkənin təhlükəsizlik və qanunvericilik
tələblərinə cavab verirsə və bundan Azərbaycan iqtisadiyyatı strateji fayda əldəedirsə, məsələ rasional şəkildə qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda milli istehsalçıların maraqları da qorunmalıdır. Ermənistanla ticarət Azərbaycan bazarının yerli istehsalçıların hesabına xarici məhsullarla doldurulmasına gətirib çıxarmamalıdır. Əksinə, əsas məqsəd Azərbaycanın ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və sahibkarlarımızın Ermənistan və digər regional bazarlarda mövqelərinin gücləndirilməsi olmalıdır.
Azərbaycanın yeni iqtisadi strategiyası
Bu gün əsas hədəf “Ermənistanla ticarət edək, ya etməyək?” sualından daha
genişdir. Əsas məsələ Azərbaycanın Cənubi Qafqazda hansı iqtisadi mövqeyə sahib
olacağıdır. Azərbaycan regionun enerji, logistika, nəqliyyat, ticarət və investisiya
mərkəzlərindən birinə çevrilmək üçün ciddi imkanlara malikdir. Bu imkanlardan
istifadə edərək Ermənistan iqtisadiyyatının Rusiya və İrandan asılılığının müəyyən hissəsinin Azərbaycan üzərindən formalaşan yeni iqtisadi əlaqələrlə
əvəzlənməsi mümkündürsə, bu proses ölkəmizin strateji maraqları baxımından
diqqətlə araşdırılmalıdır. Burada söhbət yalnız məhsul satmaqdan getmir. Söhbət bazar yaratmaqdan, təchizat zəncirlərinə daxil olmaqdan, logistika marşrutlarına nəzarət imkanlarını artırmaqdan və Azərbaycanın regional iqtisadi çəkisini yüksəltməkdən gedir. İqtisadi gücün siyasi gücə çevrilməsi məhz belə mexanizmlər vasitəsilə baş verir.
Nəticə budur ki, Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərə keçmişin emosional yükü ilə
yanaşı, gələcəyin strateji reallıqları prizmasından da baxmağı bacarmalıdır.
Müharibə başa çatdıqdan sonra dövlətlər üçün əsas vəzifələrdən biri əldə
olunan siyasi və hərbi nəticələri uzunmüddətli sülh və iqtisadi üstünlüklərə
çevirməkdir. Bunun ən effektiv yollarından biri isə qarşılıqlı iqtisadi maraqların
yaradılmasıdır. Azərbaycan Ermənistan üçün yalnız qonşu dövlət deyil, onun iqtisadi
inkişafında mühüm rol oynaya biləcək regional tərəfdaşa çevrilə bilər. Bunun
müqabilində Azərbaycan biznesi Ermənistan bazarında möhkəmlənə, yeni ixrac imkanları əldə edə və regionun iqtisadi arxitekturasında daha böyük paya sahib
ola bilər. Qələbənin davamlı olması üçün onu yalnız hərbi müstəvidə deyil, iqtisadi,
siyasi və geostrateji müstəvidə də möhkəmləndirmək lazımdır. Bu baxımdan, Ermənistanla iqtisadi münasibətlərin qurulması məsələsi emosional mübahisə predmeti olmaqdan çıxarılaraq dövlətin uzunmüddətli milli maraqları, iqtisadi təhlükəsizlik və regional güc balansı kontekstində müzakirə edilməlidir.
Çünki müasir dövrdə ən böyük qələbələrdən biri rəqibə qarşı yalnız üstünlük
qazanmaq deyil, elə bir qarşılıqlı iqtisadi sistem yaratmaqdır ki, regionun
gələcəyi sizin iştirakınız və maraqlarınız nəzərə alınmadan formalaşa bilməsin”.
Rövşən Hüseynli,
Subyekt.az xəbər informasiya portalının təsisçisi və baş redaktoru.
