Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin “Azərbaycanda hər üç nəfərdən ikisi oxuduğunu başa düşmür” sözləri cəmiyyətdə ciddi rezonans doğurub.
Bu cümlə ilk baxışda sadəcə təhsil statistikasına aid bir məlumat kimi görünə bilər. Əslində isə, onun içində daha böyük və daha ağrılı bir sual gizlənir: Əgər doğrudan da hər üç şagirddən ikisi oxuduğunu yetərincə anlamırsa, bunun məsuliyyəti kimin üzərindədir?
Nazirin sözləri tamamilə əsassız deyil. PISA 2025 nəticələri göstərir ki, Azərbaycanda 15 yaşlı şagirdlərin cəmi 35 faizi oxu savadlılığı üzrə minimum Level 2 səviyyəsinə çatıb. OECD orta göstəricisi isə 69 faizdir. Azərbaycanın oxu üzrə orta nəticəsi 374 bal, OECD ortalaması isə 461 bal olub.
Deməli, problem var. Həm də kiçik problem deyil.
Lakin burada bir incə fərqə diqqət etmək lazımdır. “Hər üç nəfərdən ikisi oxuduğunu başa düşmür” demək başqa şeydir, “15 yaşlı şagirdlərin təxminən üçdə ikisi PISA-nın müəyyən etdiyi minimum oxu bacarığı səviyyəsinə çatmayıb” demək tamam başqa.
Birinci ifadə cəmiyyət haqqında hökm kimi səslənir. İkincisi isə ölçülə bilən statistik nəticədir.
Məhz buna görə nazirin ifadəsi müzakirə olunmalıdır.
Problem doğrudanmı cəmiyyətdədir?
Əgər bir uşaq məktəbdə illərlə oxuyur, dərsliklərdən istifadə edir, imtahanlara hazırlaşır və sonda oxuduğu mətnin əsas fikrini, müəllifin məqsədini, faktla fikrin fərqini müəyyənləşdirə bilmirsə, bu problemi yalnız həmin uşağın üzərinə qoymaq ədalətli deyil.
Uşağı kim yetişdirir? Məktəb, müəllim, dərslik, tədris proqramı, imtahan sistemi, ailə.
Və bütün bunların arxasında duran dövlət siyasəti.
Ona görə də “uşaqlar oxuduğunu anlamır” cümləsi, əslində, yalnız uşaqlar haqqında deyil. Bu cümlə təhsil sisteminin özünə verilmiş qiymətdir.
OECD-nin PISA 2025 nəticələri də problemin sistemli xarakter daşıdığını düşünməyə əsas verir. Azərbaycanda oxu nəticələri OECD ortalamasından xeyli aşağıdır və yüksək səviyyəli oxu bacarığı göstərən şagirdlərin sayı demək olar ki, yoxdur.
Bu, sadəcə uşaqların kitab oxumaması məsələsi deyil.
Bu, düşünmə vərdişinin formalaşdırılması problemidir.
Biz uşaqlara oxumağı, yoxsa cavabı tapmağı öyrədirik?
Azərbaycan təhsilinin ən böyük problemlərindən biri uzun müddət təhsilin biliklərin mənimsənilməsindən çox, imtahanda düzgün cavabın tapılmasına istiqamətlənməsi olub.
Şagird mətni oxuyur.
Sualı oxuyur.
Variantları əzbərləyir.
Düzgün cavabı tapır.
Amma həmin mətnin müəllifinin nə demək istədiyini, fikrin hansı arqumentlə əsaslandırıldığını, yazılanın doğru olub-olmadığını soruşanda problem başlayır.
Çünki oxumaq başqa şeydir, oxuduğunu anlamaq başqa.
Nazir özü də məhz bu fərqə diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, dərsliklərdə dil qaydalarına diqqət yetirilməsi avtomatik olaraq oxu savadlılığı yaratmır, oxu bacarığı ayrıca inkişaf etdirilməlidir.
Bu, çox mühüm məqamdır.
Çünki savadlı insan yalnız yazıb-oxuya bilən insan deyil.
Savadlı insan oxuduğu xəbərin manipulyasiya olub-olmadığını düşünə biləndir.
Savadlı insan reklamla informasiyanın fərqini görə biləndir.
Savadlı insan sosial şəbəkədə qarşısına çıxan iddianı dərhal həqiqət kimi qəbul etməyəndir.
Savadlı insan dövlət qurumunun açıqlamasını da, müxalif fikri də, öz düşündüyü fikri də sual edə biləndir.
Əsl oxu savadlılığı budur.
Bəs nazirin belə deməsi özü acınacaqlı vəziyyətin göstəricisidirmi?
Məncə, bəli, amma başqa mənada.
Təhsil nazirinin “cəmiyyətin üçdə ikisi oxuduğunu anlamır” deməsi ilk növbədə cəmiyyətin yox, təhsil sisteminin qarşısında duran problemin böyüklüyünü göstərməlidir.
Çünki təhsil nazirinin vəzifəsi cəmiyyətə “siz niyə belə vəziyyətdəsiniz?” deməkdən əvvəl “biz bu vəziyyəti necə dəyişəcəyik?” sualına cavab verməkdir.
Əgər 15 yaşlıların təxminən 65 faizi PISA-nın minimum oxu səviyyəsinə çatmırsa, bu nəticə ilə fəxr etmək mümkün deyil. Amma həmin uşaqlara “siz oxuduğunuzu anlamırsınız” demək də kifayət deyil.
Onlara bunu kim öyrədəcək?
Əgər müəllimdən yalnız qaydanı əzbərlətmək tələb olunursa, o, düşünməyi necə öyrədəcək?
Əgər dərslik ağır, süni və anlaşılmaz dillə yazılıbsa, uşaq necə mətn oxumağa həvəs göstərəcək?
Əgər valideyn uşağından “imtahandan neçə bal yığdın?” soruşur, amma “nə oxudun və nə düşündün?” soruşmursa, problem yalnız məktəbdədirmi?
Əgər uşağın qarşısında gündə saatlarla qısa videolar, sürətli informasiya və sosial media dayanırsa, məktəb onun diqqətini necə uzunmüddətli düşünməyə yönəldəcək?
Deməli, problem daha böyükdür.
Ən ağrılı məsələ isə budur: uşaq günahkar deyil
Bir ölkənin 15 yaşlı uşaqlarının böyük hissəsi oxuduğunu anlamaqda çətinlik çəkirsə, ilk olaraq uşaqları günahlandırmaq yanlış yanaşmadır.
Çünki uşaq sistemi seçmir.
Dərsliyi uşaq yazmır.
Tədris proqramını uşaq hazırlamır.
Müəllimlərin seçilməsi və hazırlanması uşağın qərarı deyil.
İmtahan modelini də uşaq müəyyənləşdirmir.
Ona görə də nəticə pisdirsə, cəmiyyətin böyükləri özlərinə sual verməlidir:
Biz uşaqlara nə öyrədirik?
Bəlkə də problem uşaqların “az oxuması” deyil.
Bəlkə problem ondan ibarətdir ki, biz onlara çox şey öyrətməyə çalışırıq, amma düşünməyi kifayət qədər öyrətmirik.
Nazir düz deyir, amma məsuliyyəti də öz üzərinə götürməlidir
Əmrullayevin PISA nəticələrinə əsaslanaraq ciddi problem olduğunu deməsi doğrudur. OECD-nin rəsmi məlumatları bunu təsdiqləyir. Azərbaycanda oxu göstəriciləri həqiqətən narahatedici dərəcədə aşağıdır.
Amma dövlət məmurunun dilində statistika ilə ittiham arasında çox incə xətt var.
“Uşaqlar oxuduğunu anlamır” demək asandır.
“Bəs biz niyə onlara bunu öyrədə bilməmişik?” sualını vermək daha çətindir.
Əsl dövlət idarəçiliyi ikinci sualdan başlayır.
Nazirin sözlərinə görə, bəzi bölgələrdə oxu savadlılığı üzrə aşağı nəticə göstərən şagirdlərin payı 80 faizə qədər yüksəlir. O, problemin müəllimlərin işə qəbulu və sertifikatlaşdırılmasından başlayaraq həll edilməli olduğunu bildirib.
Bu yanaşma daha məntiqlidir. Çünki statistik nəticəni səsləndirmək yalnız başlanğıcdır. Əsas məsələ həmin nəticəni dəyişməkdir.
Cəmiyyət üçün ən təhlükəli savadsızlıq kitab oxumamaq deyil
Ən təhlükəli savadsızlıq insanın çoxlu söz oxuyub, heç bir nəticə çıxara bilməməsidir.
İnformasiya əsrində bunun nəticələri daha ağırdır.
Oxuduğunu anlamayan insan saxta xəbərə daha asan inanır.
Manipulyasiyaya daha asan məruz qalır.
Populizmə daha tez aldanır.
Mürəkkəb problemi sadə şüarla izah edənlərə daha tez inanır.
Və ən təhlükəlisi özünün aldadıldığını belə anlamaya bilər.
Ona görə oxu savadlılığı yalnız Azərbaycan dili dərsinin problemi deyil.
Bu, demokratiyanın problemidir.
İqtisadiyyatın problemidir.
Elmin problemidir.
Milli təhlükəsizliyin problemidir.
Və nəhayət, dövlətin gələcəyinin problemidir.
Nəticə
Beləliklə, “hər üç nəfərdən ikisi oxuduğunu başa düşmür” ifadəsinə nə kor-koranə inanmaq, nə də onu tamamilə rədd etmək lazımdır.
Əgər bu ifadə PISA nəticələrinin sadələşdirilmiş izahıdırsa, onun arxasında ciddi və real problem dayanır. Azərbaycanda 15 yaşlı şagirdlərin böyük hissəsi oxu üzrə minimum bacarıq səviyyəsinə çatmır. (OECD)
Amma bunu bütün Azərbaycan cəmiyyətinə aid etmək düzgün deyil.
Daha vacibi isə budur: bu rəqəm uşaqlar haqqında hökm kimi yox, təhsil sistemi haqqında həyəcan siqnalı kimi qəbul edilməlidir.
Nazirin bu problemi açıq şəkildə dilə gətirməsi əslində müsbət haldır. Təhsil sistemi öz problemini etiraf etmədən onu düzəldə bilməz.
Lakin etirafın ardınca məsuliyyət gəlməlidir.
Çünki nazirin vəzifəsi cəmiyyətə demək deyil ki, “siz oxuduğunuzu anlamırsınız”.
Əsas vəzifə bundan sonra gələn sualdır:
“Bəs biz bunu necə dəyişəcəyik?”
Əgər bu sualın cavabı ciddi islahat, daha yaxşı müəllim hazırlığı, keyfiyyətli dərslik, düşünməyə əsaslanan tədris və imtahan sisteminin dəyişdirilməsi olacaqsa, o zaman bu acı statistika gələcək üçün başlanğıca çevrilə bilər.
Əks halda “hər üç nəfərdən ikisi oxuduğunu anlamır” cümləsi sadəcə bir statistika olaraq qalacaq.
Və o zaman ən böyük problem uşaqların oxuduğunu anlamaması yox, böyüklərin bu nəticəni anlayıb-anlamamasıdır.
Elmar
