Bəzən bir neçə saniyəlik görüntü uzun illərin zəhmətini və bir qurumun nüfuzunu kölgədə qoya bilir.
AMEA prezidenti İsa Həbibbəylinin Vatikan nümayəndə heyətinə qədim əlyazmanı təqdim edərkən onu sürətlə vərəqləməsi və ehtiyatsız görünən davranışı da məhz belə hadisələrdən biri oldu. Sosial şəbəkələrdə yayılan görüntülər geniş narazılıq doğurdu, tarixçilər, alimlər, mədəniyyət xadimləri və sadə vətəndaşlar bu davranışı sərt tənqid etdilər.
Məsələ bir kitabın səhifələrini tez çevirməkdən ibarət deyil.
Məsələ həmin kitabın qədim əlyazma olmasıdır.
Əlyazmalar adi nəşrlər deyil. Onlar əsrlərin sınağından çıxmış, bəzən dünyada yalnız bir nüsxəsi qalmış mədəni irs nümunələridir. Belə sənədlərin hər səhifəsi tarixdir, elm tarixidir, milli yaddaşdır. Onlara toxunmaq belə xüsusi qaydalar tələb edir. Dünyanın böyük kitabxanalarında və arxivlərində mütəxəssislər əlyazmalarla işləyərkən xüsusi dayaqlardan, qoruyucu vasitələrdən istifadə edir, səhifələri son dərəcə ehtiyatla çevirirlər. Çünki məqsəd sadəcə göstərmək deyil, qorumaqdır.
Belə bir şəraitdə ölkənin ən ali elmi qurumunun rəhbərinin qədim əlyazma ilə ehtiyatsız görünən davranışı təbii olaraq suallar doğurur. Çünki rəhbər şəxslər təkcə özlərini deyil, təmsil etdikləri qurumun elmi mədəniyyətini də nümayiş etdirirlər.
Bu hadisə təsadüfi bir protokol xətası kimi qiymətləndirilə bilər. Amma məhz belə xırda görünən məqamlar beynəlxalq qonaqlarda və cəmiyyətdə ilk təəssüratı formalaşdırır. Vatikan kimi dünyanın ən zəngin əlyazma ənənəsinə malik mərkəzlərindən gələn nümayəndələrin qarşısında qədim bir əlyazmanın bu formada təqdim olunması istər-istəməz narahatlıq yaradır.
Bəziləri deyir ki, “kitaba heç nə olmadı”, “şişirtməyə ehtiyac yoxdur”. Amma məsələ yalnız fiziki zərər deyil. Mədəni irsə münasibət həm də simvolik məsələdir. İnsan öz tarixinə necə toxunursa, ona necə yanaşırsa, əslində dünyaya da həmin münasibəti nümayiş etdirir.
Ən çox narahat edən məqamlardan biri isə budur ki, bu görüntülər cəmiyyətdə “qədim əlyazmaya belə yanaşmaq olar” təsəvvürü yarada bilər. Halbuki alimlərin, muzey işçilərinin və kitabxanaçıların illərlə formalaşdırmağa çalışdığı mədəniyyət tam əksini deyir: qədim sənədlər maksimum diqqət və ehtiyat tələb edir.
Vəzifə böyüdükcə məsuliyyət də böyüyür. AMEA-nın prezidenti sıravi oxucu deyil. O, Azərbaycan elminin simalarından biridir. Cəmiyyət də məhz buna görə ondan daha yüksək peşəkarlıq və daha həssas davranış gözləyir.
Tənqid şəxsi hücum deyil.
Tənqid məsuliyyət tələbidir.
Əgər bu hadisə nəticəsində qədim əlyazmaların qorunması qaydaları yenidən müzakirə olunacaq, muzey və kitabxana əməkdaşlarının peşəkar standartlarına daha çox diqqət yetiriləcək və gələcəkdə belə görüntülərin yaranmasının qarşısı alınacaqsa, onda bu narazılığın müsbət nəticəsi olacaq.
Tarixi irs bizə babalarımızdan miras qalıb. Biz onu olduğu kimi gələcək nəsillərə çatdırmağa borcluyuq. Çünki əlyazmalar sadəcə köhnə kağız parçaları deyil. Onlar xalqın yaddaşıdır. Yaddaşa isə həmişə ehtiramla toxunmaq lazımdır.
Elmar
