Bir hadisə baş verir.
Bir neçə saniyə sonra görüntüləri yayılır. Bir neçə dəqiqə ərzində ilk şərhlər yazılır. Bir neçə saat keçməmiş isə cəmiyyət öz hökmünü verməyə başlayır. Sanki hər şey aydındır: kim haqlıdır, kim günahkardır, hadisə qəsdən törədilib, yoxsa ehtiyatsızlıqdan baş verib…
İnformasiya əsrinin ən böyük üstünlüyü xəbərin sürətlə yayılmasıdır. Ən böyük təhlükəsi isə hökmün həqiqətdən daha sürətli verilməsidir.
Biz çox vaxt gördüyümüzə inanırıq. Gördüyümüzdən nəticə çıxarır, sonra isə həmin nəticəni dəyişə biləcək faktları qəbul etməkdə çətinlik çəkirik. Halbuki həyat bizə dəfələrlə göstərib ki, ilk baxış heç də həmişə ən doğru baxış olmur.
Hər hadisənin görünən bir üzü var.
Bir də yalnız sübutların üzə çıxara bildiyi hüquqi həqiqət.
Bu iki anlayış eyni deyil.
İlk baxış emosiyaya söykənir, hüquqi həqiqət isə sübuta. İlk baxış nəticəni görür, hüquq isə həmin nəticəyə aparan yolu araşdırır. İlk baxış insanın nə etdiyini görür, hüquq isə onun bunu hansı niyyətlə etdiyini müəyyən etməyə çalışır.
Məhz buna görə hüquq görünənlə kifayətlənmir.
Çünki görünən həmişə həqiqət olmur.
Tarix bunun saysız-hesabsız nümunələrini tanıyır. Elə cinayət işləri olub ki, illərlə açılmış hesab edilib, cəmiyyət həmin işi çoxdan bağlanmış mövzu kimi qəbul edib. Lakin zaman keçdikcə yeni sübutlar üzə çıxıb, müasir ekspertiza imkanları tətbiq olunub və məlum olub ki, həqiqət hesab edilən mənzərə əslində hadisənin yalnız görünən tərəfi imiş. İnsanlar illər sonra bəraət alıblar. Digər tərəfdən, uzun müddət müəmmalı qalan cinayətlər də peşəkar araşdırma, yeni texnologiyalar və əvvəllər diqqətdən yayınmış bir detal sayəsində açılıb.
Bu faktlar hüququn zəifliyini deyil, onun ən böyük gücünü göstərir.
Çünki hüququn məqsədi kimisə mütləq cəzalandırmaq deyil. Hüququn məqsədi doğru şəxsin, doğru səbəbə görə və yalnız sübut edilmiş həqiqət əsasında məsuliyyət daşımasını təmin etməkdir.
Məhz buna görə cinayət mühakiməsi yalnız nəticəyə baxmır.
Eyni nəticənin arxasında tamamilə fərqli hüquqi mahiyyət dayana bilər.
İki hadisədə eyni faciə yaşana bilər.
İki ailə eyni ağrını keçirə bilər.
İki insan eyni nəticə ilə üzləşə bilər.
Amma hüquq üçün bunlar avtomatik olaraq eyni məsuliyyət demək deyil.
Çünki cinayət hüququ nəticəni deyil, insanın həmin nəticəyə münasibətini də qiymətləndirir.
Qəsdlə törədilən əməl ilə ehtiyatsızlıq nəticəsində baş verən hadisə arasındakı fərq bəzən yalnız bir neçə saniyəlik qərarda, bir anlıq davranışda və ya insanın daxili münasibətində gizlənir. Kənardan baxan üçün bu fərq görünməyə bilər. Hüquq isə məhz görünməyəni araşdırmaq üçün mövcuddur.
Qanun yalnız görünənə baxsaydı, ədalətə ehtiyac qalmazdı. Ədalət məhz görünməyəni araşdırmaq üçün var.
Bəzən cəmiyyət üçün hər şey aydın görünür.
Hüquq üçün isə məhz həmin anda ən çətin suallar başlayır.
“Nə baş verdi?” sualı vacibdir.
Amma daha vacib sual budur:
“Niyə baş verdi?”
Və ondan da vacibi:
“Şəxsin həmin nəticəyə münasibəti nə idi?”
Cinayət işinin taleyi çox vaxt məhz bu sualların cavabından asılı olur.
Bu cavabları isə fərziyyələr yox, yalnız sübutlar verə bilər.
Məhz buna görə istintaq keçmişi yenidən qurmaq cəhdidir.
Müstəntiq hadisəni görmür.
Hakim hadisəni görmür.
Prokuror da hadisəni görmür.
Onlar yalnız hadisədən sonra qalan izlərlə qarşılaşırlar: barmaq izləri, telefon danışıqları, ekspertiza rəyləri, videokadrlar, şahid ifadələri…
Ayrı-ayrılıqda bunların heç biri tam həqiqəti danışmır.
Lakin birlikdə onlar hadisənin hüquqi mənzərəsini yaradır.
Sübutların əsl dəyəri də məhz buradan başlayır. Onlar yalnız fakt toplamaq üçün deyil, həqiqəti bərpa etmək üçündür. Çünki həqiqət çox vaxt bir sübutda deyil, sübutların bir-biri ilə uzlaşmasında gizlənir.
Bəzən ən vacib detal danışılan söz olmur.
Danışılmayan sözdür.
Bəzən görünən hərəkət deyil.
Görünməyən səbəbdir.
Peşəkar istintaqın gücü də elə bundadır. O, cavablardan əvvəl sualları müəyyən edir. Çünki düzgün sual verilmədən düzgün cavab tapmaq mümkün deyil.
Cinayət təqibinin ən böyük təhlükəsi sübutun olmaması deyil.
Ən böyük təhlükə tələsik əminlikdir.
İnsan təbiəti ilk gördüyünə inanmağa meyllidir. Bir hadisə haqqında ilkin təsəvvür formalaşdıqdan sonra sonrakı məlumatları da çox vaxt həmin təsəvvürün prizmasından qiymətləndiririk. Gündəlik həyatda bu, bəzən ciddi nəticələr doğurmaya bilər. Lakin cinayət mühakiməsində belə yanaşma bir insanın taleyini dəyişə bilər.
Peşəkar istintaq məhz buna görə əvvəlcədən verilmiş hökmü təsdiqləmir.
O, hər ehtimalı yoxlayır.
Hər versiyanı araşdırır.
Hər sübutu digər sübutlarla tutuşdurur.
Çünki istintaqın məqsədi şübhəni təsdiqləmək deyil, onu bütün mümkün istiqamətlər üzrə yoxlamaqdır.
Bu yanaşma vaxt tələb edir. Cəmiyyət isə çox vaxt sürətli cavab gözləyir. Ancaq hüququn vəzifəsi cəmiyyəti tez cavabla razı salmaq deyil, doğru cavabla ədaləti təmin etməkdir.
Elə buna görə hüquqi dövlətin gücü yalnız qəbul etdiyi qanunlarla deyil, həmin qanunların necə tətbiq olunması ilə ölçülür.
Cinayət prosesində tez-tez işlədilən “daxili inam” anlayışı da məhz burada öz həqiqi mənasını qazanır.
Daxili inam hiss deyil.
Fərziyyə də deyil.
O, bütün sübutların hərtərəfli və obyektiv araşdırılması nəticəsində formalaşan hüquqi qənaətdir. Əgər bu qənaət əvvəlcədən mövcuddursa, artıq daxili inamdan deyil, qərəzdən danışmaq lazımdır.
Bu gün informasiya saniyələr içində dünyanı dolaşır. Bir video, bir foto və ya bir başlıq milyonlarla insanın fikrini formalaşdıra bilir.
Lakin hüquqi həqiqət sosial şəbəkələrin sürəti ilə müəyyən edilə bilməz.
Trend olan fikir hökm deyil.
Çoxluğun qənaəti sübut deyil.
Emosiya hüquqi meyar deyil.
Ədalət bəzən susur.
Bəzən gözləyir.
Bəzən gecikir.
Çünki onun tələsməyə haqqı yoxdur.
Bir tələsik hökm yalnız bir insanın taleyini dəyişmir. O, cəmiyyətin qanuna olan etimadını da sarsıda bilər. Ədalətli qərar isə təkcə konkret bir işi yekunlaşdırmır. O, hüququn nüfuzunu, dövlətin ədalətə sadiqliyini və insanların qanuna inamını möhkəmləndirir.
Bəlkə də buna görə hüquq yalnız qaydalar toplusu deyil.
O, insan vicdanı ilə dövlət məsuliyyətinin kəsişdiyi ən həssas nöqtədir.
Hər bir cinayət işi bizə eyni həqiqəti yenidən xatırladır: görünən mənzərə ilə hüquqi həqiqət arasında bəzən böyük bir məsafə olur. Həmin məsafəni ehtimallar deyil, peşəkar araşdırma; emosiyalar deyil, sübutlar; tələsik mühakimə deyil, qanunun aliliyi qət edir.
Bu yazının məqsədi kimisə müdafiə etmək və ya kimisə ittiham etmək deyil.
Məqsəd daha mühüm bir həqiqəti xatırlatmaqdır: biz hadisələrə hökm verməyə tələsdiyimiz qədər, onları anlamağa səbir göstərmirik.
Halbuki hüququn gücü də, ədalətin dəyəri də məhz bu səbirdə gizlidir.
Ona görə də hökm verməzdən əvvəl bir anlıq düşünməyə dəyər.
Bəlkə də gördüyümüz yalnız hadisənin görünən üzüdür.
Bəlkə də hələ görmədiyimiz həqiqət var.
Çünki ədalət məhz onu axtarmaq üçün mövcuddur.
Hökm vermək üçün bəzən bir baxış kifayət edir. Ədaləti bərqərar etmək üçün isə bütün həqiqəti görmək lazımdır.
Çünki hər görünən həqiqət olmur.
Araz Əsgərli
